Signalen van pesten herkennen

Herken respectloos gedrag voordat het uitgroeit tot pesten

Pesten begint vaak niet met pesten.

Het begint wanneer kleine vormen van respectloos gedrag steeds normaler worden. Een leerling die steeds wordt onderbroken. Een klasgenoot die telkens als laatste wordt gekozen. Een groep die lacht om dezelfde leerling. Iemand die met zijn ogen rolt wanneer een ander iets zegt.

Op zichzelf lijken deze situaties soms onschuldig.

Maar wanneer respectloos gedrag zich herhaalt en niemand het herkent, bespreekt of corrigeert, verandert langzaam de sfeer in een groep. Zo ontstaat stap voor stap een groepscultuur waarin respect steeds minder vanzelfsprekend wordt.

Pesten is vaak niet het begin van het probleem.

Het is het moment waarop het probleem zichtbaar wordt.

Daarom begint pestpreventie niet bij het herkennen van pesten, maar bij het herkennen van respectloos gedrag.

→ Lees ook: Wat is pesten?

Respectloos gedrag gaat vooraf aan pesten

Vrijwel altijd gaat aan pesten een periode vooraf waarin respectloos gedrag steeds vaker voorkomt.

Leerlingen luisteren minder naar elkaar. Er wordt vaker gelachen ten koste van een ander. Verschillen worden minder geaccepteerd en gerespecteerd. Iemand wordt buitengesloten of steeds opnieuw genegeerd.

Vaak gebeurt dit ongemerkt. Toch kan juist dit gedrag langzaam uitgroeien tot een patroon waarin pesten steeds meer ruimte krijgt.

Daarom is het belangrijk niet alleen te kijken naar zichtbaar pestgedrag, maar vooral naar wat eraan voorafgaat.

→ Bekijk Waarom pesten mensen?

Waarom kijken wij eerder?

Veel informatie over pesten richt zich op signalen van een slachtoffer of een pester. Dat is begrijpelijk, want die signalen helpen wanneer het probleem al zichtbaar is.

Wij geloven dat scholen nóg eerder kunnen kijken.

Niet alleen naar individuele leerlingen, maar vooral naar de manier waarop leerlingen iedere dag met elkaar omgaan.

Juist daar ontstaan de eerste signalen dat respect langzaam plaatsmaakt voor respectloos gedrag.

Door aandacht te hebben voor dagelijkse omgangsvormen kunnen scholen vaak ingrijpen voordat leerlingen langdurig worden buitengesloten of gepest.

Daarom begint pestpreventie voor ons niet bij het herkennen van slachtoffers of pesters, maar bij het herkennen van veranderingen in de groepscultuur.

→ Bekijk ook: Kijk eens met andere ogen

Deze oefening helpt leerlingen én leerkrachten om sociale situaties eerst goed waar te nemen, daarna vragen te stellen en pas vervolgens conclusies te trekken. Zo leren zij signalen van respectloos gedrag eerder herkennen.

Hoe ontstaat een onveilige groepscultuur?

Een onveilige groepscultuur ontstaat niet van de ene op de andere dag.

Zij groeit langzaam wanneer kleine vormen van respectloos gedrag steeds vaker voorkomen en niemand er iets van zegt.

Niet omdat leerlingen het altijd goedkeuren, maar omdat zij:

✔ denken dat het een grapje is
✔ niet weten wat ze kunnen doen
✔ bang zijn om zich ermee te bemoeien
✔ verwachten dat iemand anders wel ingrijpt

Juist daardoor kan respectloos gedrag ongemerkt de nieuwe norm worden.

Signalen die extra aandacht verdienen

Respectloos gedrag begint vaak klein.

Let bijvoorbeeld op wanneer leerlingen:

✔ elkaar niet laten uitpraten
✔ verschillen niet accepteren of respecteren
✔ lachen om fouten van een ander
✔ iemand bewust buitensluiten
✔ vervelende bijnamen blijven gebruiken
✔ kleinerende opmerkingen maken
✔ steeds dezelfde leerling als laatste kiezen
✔ met hun ogen rollen wanneer iemand iets zegt
✔ doen alsof iemand er niet bij hoort
✔ niet voor elkaar opkomen wanneer iemand wordt uitgelachen

Een losse gebeurtenis hoeft geen probleem te zijn.

Maar wanneer dit gedrag zich herhaalt en onderdeel wordt van de groepscultuur, is het belangrijk om in actie te komen.

→ Bekijk Wat is het verschil tussen plagen, ruzie en pesten?

Kijk niet alleen naar de leerling, maar ook naar de groep

Wanneer we aan pesten denken, kijken we vaak naar één leerling.

Trekt iemand zich terug?
Voelt een leerling zich verdrietig?
Wordt iemand buitengesloten?

Dat zijn belangrijke signalen.

Maar minstens zo belangrijk is de vraag:

Wat gebeurt er in de groep?

Vaak zie je eerst kleine veranderingen in de manier waarop leerlingen met elkaar omgaan.

Bijvoorbeeld wanneer:

✔ steeds dezelfde leerling wordt onderbroken
✔ verschillen minder worden geaccepteerd en gerespecteerd
✔ grapjes steeds vaker ten koste van dezelfde leerling gaan
✔ klasgenoten niet meer voor elkaar opkomen
✔ buitensluiten langzaam normaal wordt
✔ respectloos gedrag nauwelijks nog wordt gecorrigeerd

Wie leert kijken naar de groep, ziet pesten vaak eerder aankomen.

Een schoolbrede aanpak maakt het verschil

Respectloos gedrag stopt niet vanzelf.

Daarom kiezen steeds meer scholen voor een schoolbrede aanpak waarin niet alleen wordt gereageerd op pesten, maar vooral wordt gewerkt aan respectvolle omgangsvormen.

Dat betekent dat leerkrachten, onderwijsassistenten, schoolleiders, anti-pestcoördinatoren en andere medewerkers samen leren kijken naar de dagelijkse omgang tussen leerlingen.

Door dezelfde normen, waarden en verwachtingen met elkaar af te spreken herkennen medewerkers signalen eerder en reageren zij op een vergelijkbare manier.

Zo ontstaat duidelijkheid én een veiligere schoolcultuur.

→ Bekijk Pestpreventie op school

Herkennen, erkennen en handelen

Wij geloven dat pestpreventie begint met drie eenvoudige stappen.

Herkennen

Leer kijken naar kleine vormen van respectloos gedrag voordat zij uitgroeien tot grotere problemen.

Erkennen

Neem signalen serieus.

Zeg niet te snel:

"Dat hoort erbij."

"Kinderen lossen het zelf wel op."

"Het was maar een grapje."

Juist kleine vormen van respectloos gedrag kunnen uitgroeien tot een onveilige groepscultuur.

Handelen

Maak respect bespreekbaar.

Geef zelf het goede voorbeeld.

Spreek gedrag tijdig aan.

Werk iedere dag aan een groep waarin respect de norm blijft.

Wil je leerlingen hiermee laten oefenen?

→ Bekijk Lesmateriaal & werkvormen tegen pesten

Respect geldt ook online

Respect stopt niet wanneer leerlingen hun telefoon pakken.

Ook online begint pesten vaak met kleine vormen van respectloos gedrag.

Denk aan iemand buitensluiten uit een groepsapp, kwetsende berichten sturen, foto's zonder toestemming delen of iemand belachelijk maken.

Door online dezelfde normen en waarden te hanteren als in de klas leren leerlingen dat respect altijd geldt.

→ Cyberpesten op school
→ Mediawijsheid
→ Online veiligheid op school
→ IKFILTEREER

Onze visie op pestpreventie

Wij geloven dat pesten niet uit het niets ontstaat.

Aan pesten gaat vrijwel altijd een periode vooraf waarin respectloos gedrag langzaam steeds normaler wordt.

Daarom helpen wij scholen niet alleen om pesten te herkennen, maar vooral om eerder te kijken.

Door respectloos gedrag tijdig te herkennen, signalen serieus te nemen en bewust te handelen bouwen scholen stap voor stap aan een veilige en respectvolle schoolcultuur.

Waar respect zichtbaar is, krijgt pesten veel minder ruimte.