Pestpreventie op school

Pesten voorkomen door te werken aan sociale veiligheid, groepsvorming en respect

Pestpreventie op school betekent dat je niet wacht tot er sprake is van pesten, maar werkt aan een omgeving waarin pestgedrag zo min mogelijk kans krijgt om te ontstaan of door te groeien.

Dat begint bij een veilige groep, duidelijke grenzen en respectvolle omgang. Maar ook bij het leren herkennen van signalen, aandacht voor de invloed van omstanders en volwassenen die weten hoe zij moeten reageren.

Pesten voorkomen is daarom geen losse les of jaarlijkse projectweek. Effectieve pestpreventie vraagt het hele schooljaar aandacht van leerlingen, leerkrachten, school en ouders.

→ Lees meer over Pesten op school

Wat is pestpreventie?

Pestpreventie is alles wat een school doet om de kans op pesten te verkleinen en een sociaal veilige omgeving te creëren.

Daarbij gaat het niet alleen om regels tegen pesten. Preventie begint al veel eerder: bij de manier waarop leerlingen met elkaar omgaan, hoe een groep reageert op gedrag en welke normen binnen een klas en school gelden.

Een goede preventieve aanpak helpt leerlingen om respectvol met elkaar om te gaan, grenzen te herkennen, verantwoordelijkheid te nemen en hulp te vragen wanneer dat nodig is.

Hoe kun je pesten voorkomen op school?

Pesten ontstaat meestal niet van het ene op het andere moment. Vaak gaan er kleinere gebeurtenissen aan vooraf: iemand wordt regelmatig buitengesloten, een grap blijft doorgaan terwijl de ander hem niet leuk vindt, klasgenoten lachen mee of iemand durft niet te zeggen dat een grens wordt overschreden.

Juist daar liggen kansen voor preventie.

Door vroeg aandacht te hebben voor gedrag en groepsprocessen kunnen scholen voorkomen dat ongewenst gedrag steeds gewoner wordt of uitgroeit tot een patroon.

Pesten voorkomen vraagt daarom aandacht voor meerdere onderdelen die elkaar versterken.

Bouwstenen voor effectieve pestpreventie

1. Werk aan een veilige groep

Een positieve groep ontstaat niet vanzelf. Leerlingen zoeken hun plaats, vriendschappen ontstaan en binnen een groep ontwikkelen zich vanzelf regels over wat normaal wordt gevonden.

Door bewust te werken aan groepsvorming, verbondenheid en erbij horen ontstaat een klimaat waarin leerlingen elkaar beter leren kennen en respectvol gedrag meer ruimte krijgt.

Vooral aan het begin van het schooljaar kan hier een belangrijke basis worden gelegd.

→ Groepsvorming & klassenklimaat
→ Gouden Weken

2. Maak respect en grenzen bespreekbaar

Leerlingen moeten niet alleen weten dat pesten niet mag. Zij moeten ook leren wat hun gedrag met een ander kan doen.

Wat voor de één een grap is, kan voor een ander kwetsend zijn. Grenzen kunnen verschillen en goede bedoelingen betekenen niet automatisch dat gedrag ook goed bij de ander aankomt.

Door regelmatig te praten over respect, grenzen, verschillen en verantwoordelijkheid leren leerlingen bewuster omgaan met hun eigen gedrag en dat van anderen.

→ Respect & omgangsvormen
→ De drie vormen van respect

3. Herken signalen voordat problemen groter worden

Pesten gebeurt niet altijd zichtbaar en ontstaat meestal niet plotseling. Veranderingen in gedrag, terugtrekken, buitensluiten, herhaalde grapjes of verschuivingen binnen een groep kunnen signalen zijn dat iets niet goed gaat.

Een signaal betekent niet automatisch dat er sprake is van pesten. Het is wel een reden om beter te kijken, vragen te stellen en te onderzoeken wat er speelt.

→ Signalen van pesten herkennen
→ Wat is het verschil tussen plagen, ruzie en pesten?
→ Kijk eens met andere ogen

4. Maak leerlingen bewust van hun invloed op de groep

Pesten speelt zich zelden alleen af tussen twee leerlingen. Ook klasgenoten hebben invloed op wat er gebeurt.

Meelachen, aanmoedigen of steeds wegkijken kan ongewenst gedrag ruimte geven. Niet meelachen, iemand erbij betrekken, steun geven, een grens aangeven of hulp halen kan juist helpen om het af te remmen.

Pestpreventie betekent daarom ook dat leerlingen leren zien dat hun reactie ertoe doet én ontdekken wat zij kunnen doen.

→ De kracht van omstanders
→ Buffertik – leerlingen ervaren hoe groot de invloed van omstanders is.

De rol van de leerkracht bij pestpreventie

De leerkracht heeft veel invloed op de sociale norm binnen een groep. Leerlingen merken niet alleen wat een leerkracht zegt, maar ook welk gedrag wordt begrensd, wat aandacht krijgt en wat ongemerkt wordt toegestaan.

Door signalen serieus te nemen, respectvol gedrag voor te leven en duidelijk te reageren op buitensluiten, kleinerende opmerkingen en andere grensoverschrijdingen helpt de leerkracht voorkomen dat ongewenst gedrag normaal wordt.

Een veilige klas is bovendien een omgeving waarin leerlingen weten dat zij iets kunnen vertellen en erop mogen vertrouwen dat er naar hen wordt geluisterd.

→ De rol van de leerkracht bij pesten

Pestpreventie vraagt om een schoolbrede aanpak

Een leerkracht kan veel betekenen, maar pestpreventie mag niet afhankelijk zijn van één persoon.

Leerlingen hebben baat bij herkenbare afspraken en een schoolteam dat dezelfde basis uitdraagt. Dat vraagt om aandacht voor sociale veiligheid, duidelijke verantwoordelijkheden en afspraken over signaleren, melden en handelen.

Wanneer leerlingen en medewerkers weten wat er van hen wordt verwacht en waar zij terechtkunnen wanneer iets niet goed gaat, wordt sociale veiligheid onderdeel van de dagelijkse schoolcultuur.

→ Zichtbaar tegen pesten

Ouders en school samen

Ouders kunnen thuis signalen zien die op school niet direct zichtbaar zijn. Andersom ziet een leerkracht het kind binnen een groep en kan daar andere dingen waarnemen.

Daarom is het belangrijk dat ouders en school signalen serieus nemen en informatie bij elkaar brengen. Door te luisteren, waarnemingen naast elkaar te leggen en afspraken te maken over wat nodig is, ontstaat een completer beeld van wat er speelt.

Goede samenwerking tussen ouders en school helpt niet alleen wanneer er al problemen zijn, maar hoort ook bij een sociaal veilige school.

Pestpreventie gedurende het hele schooljaar

Pestpreventie stopt niet na de eerste schoolweken.

De Gouden Weken zijn een goed moment om te investeren in groepsvorming en gezamenlijke afspraken. De Week tegen Pesten kan worden gebruikt om thema's als respect, omstanders en verantwoordelijkheid extra aandacht te geven. De Dag tegen Pesten biedt later in het schooljaar een natuurlijk moment om opnieuw stil te staan bij de gemaakte afspraken.

Maar uiteindelijk zit effectieve preventie vooral in wat er tussen die momenten gebeurt.

→ Gouden Weken
→ De Week tegen Pesten
→ Dag tegen Pesten

Pestpreventie in de praktijk

Leerlingen leren sociale vaardigheden niet alleen door erover te horen. Gesprekken, verhalen en werkvormen kunnen helpen om situaties te onderzoeken, verschillende perspectieven te bekijken en te oefenen met mogelijke reacties.

Op DMS Educatief vind je daarvoor onder andere lesmateriaal en werkvormen rond groepsdruk, omstanders, respect, grenzen en sociale veiligheid.

→ Lesmateriaal & werkvormen tegen pesten
→ Gratis lesmateriaal over pesten
→ Kijk eens met andere ogen
→ Buffertik

Ook zichtbare materialen kunnen helpen om gezamenlijke afspraken en waarden gedurende het schooljaar onder de aandacht te houden.

→ Posters tegen pesten op school
→ Buttons tegen pesten
→ Polsbandjes tegen pesten

Wanneer preventie niet voldoende is

Ook binnen een school die veel aandacht besteedt aan pestpreventie kan pesten ontstaan.

Wanneer er sprake is van pesten, staat de veiligheid van de leerling die wordt gepest voorop. Het gedrag moet worden gestopt en de situatie moet zorgvuldig worden onderzocht en gevolgd.

Preventie en aanpak horen daarom bij elkaar, maar zijn niet hetzelfde.

→ Pesten aanpakken

Wanneer preventie niet voldoende is

Ondanks een goede preventieve aanpak kan pestgedrag toch ontstaan.

Dan is het belangrijk om snel en zorgvuldig te handelen.

Door tijdig in te grijpen, leerlingen te begeleiden en de groep actief te betrekken kan verdere schade worden beperkt.

→ Pesten aanpakken

Veelgestelde vragen over pestpreventie

Wat is pestpreventie?

Pestpreventie omvat alles wat een school doet om pesten te voorkomen en te werken aan een sociaal veilige omgeving.

Hoe kun je pesten voorkomen op school?

Door te investeren in een veilige groep, respect en duidelijke grenzen, signalen vroeg te herkennen en leerlingen bewust te maken van de invloed van hun gedrag en reacties.

Kun je pesten helemaal voorkomen?

Niet ieder incident is te voorkomen. Goede pestpreventie verkleint wel de kans dat ongewenst gedrag uitgroeit tot een patroon en helpt scholen om signalen eerder op te merken.

Welke rol hebben omstanders bij pestpreventie?

Omstanders kunnen gedrag versterken of afremmen. Door niet mee te lachen, steun te geven, iemand erbij te betrekken of hulp te halen kunnen leerlingen bijdragen aan een veilige groep.

Wat is het verschil tussen pestpreventie en pesten aanpakken?

Pestpreventie richt zich op het voorkomen van pesten en het creëren van een veilige omgeving. Pesten aanpakken begint wanneer er daadwerkelijk sprake is van pestgedrag en ingrijpen noodzakelijk is.