Wat is Sociale veiligheid?

Betekenis, voorbeelden en herkenbare situaties

Sociale veiligheid betekent dat leerlingen binnen de school beschermd worden tegen gedrag van anderen dat hen sociaal, psychisch of lichamelijk kan schaden.

Denk bijvoorbeeld aan pesten, buitensluiten, discriminatie, bedreiging, intimidatie, geweld of ongewenst lichamelijk gedrag.

Sociale veiligheid gaat tegelijkertijd over wat er wél aanwezig is: vertrouwen, respect, duidelijke grenzen en de zekerheid dat leerlingen bij iemand terechtkunnen wanneer iets niet goed voelt.

Een sociaal veilige school is daarom niet een school waar nooit een conflict ontstaat. Het is een school waarin signalen serieus worden genomen, grenzen duidelijk zijn en bewust wordt gehandeld wanneer de veiligheid onder druk staat.

De definitie van sociale veiligheid

De Onderwijsinspectie beschrijft een veilige school als een school waar de sociale, psychische en fysieke veiligheid van leerlingen niet wordt aangetast door het handelen van anderen.

Daarbij horen:

• een veilige en positieve sfeer;
• het voorkomen van ongepast gedrag;
• optreden tegen pesten, uitschelden, discriminatie en geweld;
• onderzoeken hoe veilig leerlingen zich werkelijk voelen;
• handelen wanneer verbetering nodig is.

Drie onderdelen van sociale veiligheid

Binnen de definitie worden sociale, psychische en fysieke veiligheid met elkaar verbonden.

Sociale veiligheid

Sociale veiligheid gaat over de manier waarop leerlingen en volwassenen met elkaar omgaan.

Bijvoorbeeld:

• erbij mogen horen;
• niet worden buitengesloten;
• respectvol worden aangesproken;
• ruimte krijgen voor verschillen;
• mee kunnen doen binnen de groep;
• hulp kunnen vragen aan een ander.

Psychische veiligheid

Psychische veiligheid betekent dat leerlingen niet bang hoeven te zijn voor vernedering, bedreiging, groepsdruk of intimidatie.

Een leerling ervaart bijvoorbeeld psychische veiligheid wanneer diegene:

• een mening durft te geven;
• vragen durft te stellen;
• fouten mag maken;
• een grens kan aangeven;
• persoonlijke informatie niet hoeft te delen;
• erop kan vertrouwen dat zorgen serieus worden genomen.

Fysieke veiligheid door het gedrag van anderen

Binnen sociale veiligheid gaat fysieke veiligheid over lichamelijke grenzen en schade die door anderen veroorzaakt kan worden.

Denk aan:

• slaan, schoppen of duwen;
• ongewenst aanraken;
• dreigen met lichamelijk geweld;
• spullen afpakken of vernielen;
• fysiek intimiderend gedrag.

Dit is iets anders dan de technische veiligheid van het schoolgebouw, zoals brandveiligheid, nooduitgangen of veilige speeltoestellen.

Hoe ziet sociale veiligheid eruit?

Sociale veiligheid wordt vaak zichtbaar in kleine, dagelijkse situaties.

Een leerling:

• durft te zeggen dat iets niet prettig voelt;
• kan een fout antwoord geven zonder te worden uitgelachen;
• weet bij welke volwassene hulp gevraagd kan worden;
• wordt niet buitengesloten bij samenwerken of spelen;
• merkt dat een leerkracht reageert op kwetsende opmerkingen;
• kan zichzelf zijn zonder bang te zijn voor afwijzing;
• ervaart dat afspraken voor iedereen gelden;
• kan online gedrag bespreekbaar maken op school.

Sociale veiligheid is daarmee zowel een gevoel als een gezamenlijke praktijk.

Voorbeelden van sociale onveiligheid

De sociale veiligheid kan onder druk staan wanneer leerlingen bijvoorbeeld:

• herhaaldelijk worden uitgelachen;
• worden buitengesloten van een groep;
• bang zijn om hun mening te geven;
• kwetsende berichten ontvangen in een groepsapp;
• onder druk worden gezet om iets te doen;
• worden gediscrimineerd;
• ongewenst worden aangeraakt;
• worden bedreigd;
• merken dat volwassenen niet reageren op signalen;
• niet weten waar zij hulp kunnen vragen.

Een afzonderlijke ruzie betekent niet automatisch dat een groep sociaal onveilig is. Het wordt zorgelijker wanneer gedrag zich herhaalt, er een ongelijke machtsverhouding ontstaat, leerlingen angst ervaren of signalen niet worden opgepakt.

Is een fijne sfeer hetzelfde als sociale veiligheid?

Een fijne sfeer is een belangrijk onderdeel van sociale veiligheid, maar beide begrippen zijn niet helemaal hetzelfde.

Een groep kan op het eerste gezicht gezellig en rustig lijken, terwijl sommige leerlingen zich toch buitengesloten of onzeker voelen. Stilte betekent bijvoorbeeld niet altijd rust. Het kan ook betekenen dat leerlingen zich niet durven uitspreken.

Sociale veiligheid vraagt daarom om verder kijken dan de zichtbare sfeer:

• Voelt iedere leerling zich onderdeel van de groep?
• Durven leerlingen hulp te vragen?
• Kunnen zij grenzen aangeven?
• Worden verschillen gerespecteerd?
• Weten leerlingen dat volwassenen zullen handelen?

De ervaring van leerlingen is uiteindelijk belangrijker dan alleen de indruk dat het gezellig is.

Sociale veiligheid op school

Schoolbrede sociale veiligheid gaat over de gezamenlijke visie, het veiligheidsbeleid, verantwoordelijkheden, preventie, monitoring en de manier waarop een school reageert op signalen en incidenten.

Scholen moeten onder andere beleid voeren, de veiligheidsbeleving van leerlingen jaarlijks onderzoeken en zorgen voor een herkenbare coördinatie en aanspreekpunt rond pesten.

→ Lees meer over Sociale veiligheid op school

Sociale veiligheid in de klas

Leerlingen ervaren sociale veiligheid vooral in de dagelijkse praktijk.

In de klas merken zij of:

• vragen stellen mag;
• fouten worden geaccepteerd;
• leerlingen elkaar laten uitpraten;
• buitensluiten wordt opgemerkt;
• grenzen worden gerespecteerd;
• de leerkracht duidelijk en voorspelbaar reageert.

Deze dagelijkse ervaringen vormen samen het veilige leerklimaat.

→ Lees meer over Sociale veiligheid in de klas

Wat hoort allemaal bij sociale veiligheid?

Verschillende onderwijsthema’s zijn met sociale veiligheid verbonden:

Groepsvorming

Groepsrollen, onderlinge relaties en ongeschreven regels beïnvloeden wat leerlingen binnen een groep wel en niet durven.

→ Groepsvorming & klassenklimaat

Pesten en buitensluiten

Pesten heeft invloed op de leerling én op de normen en verhoudingen binnen de hele groep.

→ Pesten op school
→ Pestpreventie op school

Grenzen en weerbaarheid

Leerlingen hebben ruimte nodig om hun eigen grenzen te herkennen, aan te geven en die van anderen te respecteren.

→ Grenzen, opkomen voor jezelf & weerbaarheid

Discriminatie en inclusie

Sociale veiligheid betekent ook dat leerlingen niet worden uitgesloten of benadeeld vanwege hun achtergrond, identiteit, geloof, beperking of andere kenmerken.

→ Diversiteit & inclusie
→ Inclusie & erbij horen

Online gedrag

Wat in groepsapps en op sociale media gebeurt, kan direct invloed hebben op de sfeer en veiligheid op school.

→ Online veiligheid op school
→ Online pesten & cyberpesten

Grensoverschrijdend gedrag

Gedrag wordt grensoverschrijdend wanneer het de persoonlijke, sociale, psychische of lichamelijke grenzen van een ander overschrijdt.

→ Grensoverschrijdend gedrag

Van uitleg naar de praktijk

Sociale veiligheid begrijpen is een eerste stap. Daarna helpt het om gevoelens, afspraken, groepsvorming en grenzen ook praktisch bespreekbaar en zichtbaar te maken.

Deze vier materialen ondersteunen ieder een ander onderdeel van sociale veiligheid:

Meer materialen bekijken

Wil je verder werken aan sociale veiligheid, groepsvorming en gedrag?

→ Bekijk Lesmateriaal & werkvormen groepsvorming
→ Bekijk Posters over sfeer en gedrag op school
→ Bekijk Lesmateriaal & werkvormen tegen pesten
→ Bekijk Lesmateriaal & werkvormen respect

Een werkvorm of poster maakt een groep niet vanzelf veilig. Wel kan het materiaal een gesprek openen, leerlingen helpen woorden te geven aan wat zij ervaren en gezamenlijke afspraken dagelijks zichtbaar houden.

Veelgestelde vragen

Wat betekent sociale veiligheid?

Sociale veiligheid betekent dat leerlingen beschermd worden tegen schadelijk gedrag van anderen en kunnen rekenen op respect, duidelijke grenzen, ondersteuning en een positieve omgeving.

Wanneer is een school sociaal veilig?

Een school is sociaal veilig wanneer leerlingen zich beschermd en serieus genomen voelen, weten waar zij hulp kunnen vragen en merken dat de school problemen probeert te voorkomen en handelt wanneer dat nodig is.

Is pesten hetzelfde als sociale onveiligheid?

Pesten is een vorm van sociale onveiligheid. Sociale veiligheid omvat daarnaast onder andere uitsluiting, discriminatie, intimidatie, geweld, grensoverschrijdend gedrag en onveilig online gedrag.

Is sociale veiligheid alleen een gevoel?

Nee. De beleving van leerlingen is belangrijk, maar sociale veiligheid gaat ook over zichtbaar gedrag, onderlinge verhoudingen, duidelijke afspraken en de manier waarop de school problemen voorkomt en aanpakt.

Wat is een voorbeeld van sociale veiligheid?

Een leerling die een grens aangeeft en merkt dat klasgenoten en de leerkracht die grens serieus nemen, ervaart sociale veiligheid.