Respectloos gedrag

Respectloos gedrag herkennen, bespreken en helpen voorkomen

Respectloos gedrag is niet altijd luid of direct herkenbaar. Het kan zichtbaar zijn in een belediging, dreigement of harde confrontatie, maar ook in kleinere momenten: iemand steeds onderbreken, uitlachen, negeren, buitensluiten of zonder toestemming een foto doorsturen.

Eén respectloos moment is niet automatisch pesten. Wanneer gedrag zich herhaalt, door anderen wordt versterkt of niet wordt begrensd, kan het wel steeds meer invloed krijgen op leerlingen en de groep.

Op deze pagina lees je wat respectloos gedrag is, hoe je het kunt herkennen, waartoe het kan leiden en hoe je het met leerlingen bespreekbaar kunt maken.

Wat is respectloos gedrag?

Respectloos gedrag is gedrag waarbij iemand onvoldoende rekening houdt met de gevoelens, grenzen, waardigheid of rechten van een ander.

Dat kan bewust gebeuren, maar ook zonder dat een leerling volledig beseft wat het gedrag met iemand anders doet. De bedoeling van degene die iets zegt of doet is daarom niet het enige wat telt. Ook de uitwerking op de ander en de gevolgen voor de groep zijn belangrijk.

Respectloos gedrag kan bijvoorbeeld zichtbaar worden wanneer iemand:

• een ander uitlacht of kleineert;
• kwetsende opmerkingen maakt;
• steeds door dezelfde persoon heen praat;
• niet stopt wanneer een grens wordt aangegeven;
• iemand negeert of buitensluit;
• geruchten verspreidt;
• spullen zonder toestemming pakt of beschadigt;
• een ander onder druk zet;
• ongewenste foto’s of berichten deelt;
• discriminerende of vernederende opmerkingen maakt;
• anderen aanmoedigt om mee te lachen of iemand buiten te sluiten.

Niet ieder onhandig, onbeleefd of impulsief moment heeft dezelfde ernst. Toch kan ook klein gedrag belangrijk zijn om te bespreken, zeker wanneer het vaker gebeurt of onderdeel wordt van een patroon.

Verschillende vormen van respectloos gedrag

Respectloos gedrag kan op verschillende manieren voorkomen.

Respectloos taalgebruik

Woorden kunnen worden gebruikt om een ander belachelijk te maken, te beledigen, bang te maken of buiten de groep te plaatsen.

Denk aan:

• schelden;
• nare bijnamen gebruiken;
• kleinerende opmerkingen maken;
• kwetsende grappen blijven herhalen;
• roddelen;
• dreigen;
• discriminerende taal gebruiken;
• reageren alsof de mening van een ander niets waard is.

Ook de toon waarop iets wordt gezegd kan respectloos zijn.

Respectloos gedrag zonder woorden

Niet al het gedrag is hoorbaar. Ook gezichtsuitdrukkingen, gebaren en de manier waarop een groep reageert kunnen een boodschap overbrengen.

Voorbeelden zijn:

• met de ogen rollen wanneer iemand praat;
• demonstratief zuchten;
• iemand niet aankijken of bewust negeren;
• lachen wanneer iemand een fout maakt;
• wegdraaien wanneer iemand erbij komt;
• een plaats bezet houden om iemand buiten te sluiten;
• gebaren maken om iemand belachelijk te maken.

Zo’n moment lijkt voor een buitenstaander soms klein, terwijl de betrokken leerling heel goed begrijpt welke boodschap ermee wordt gegeven.

Sociale uitsluiting

Uitsluiting kan openlijk gebeuren, maar ook subtiel.

Een leerling wordt bijvoorbeeld niet gekozen, mag niet meedoen, wordt niet uitgenodigd of merkt dat gesprekken stilvallen zodra hij of zij erbij komt. Soms bepaalt één leerling wie wel en niet bij de groep mag horen. Soms doet een grotere groep mee of kijkt iedereen weg.

Wanneer uitsluiting zich herhaalt, kan een leerling zich steeds minder veilig en verbonden voelen.

Digitaal respectloos gedrag

Respectloos gedrag stopt niet bij de deur van het klaslokaal.

Ook in groepsapps, online games en op sociale media kunnen leerlingen elkaar kwetsen, onder druk zetten of buitensluiten. Denk aan:

• gemene of vernederende berichten;
• iemand zonder uitleg uit een groepsapp verwijderen;
• privéberichten doorsturen;
• foto’s of filmpjes zonder toestemming delen;
• iemand online belachelijk maken;
• roddels digitaal verspreiden;
• accounts misbruiken;
• bewust niet stoppen nadat iemand een grens heeft aangegeven.

Wanneer digitaal respectloos gedrag zich herhaalt en tegen een bepaalde persoon wordt gericht, kan het overgaan in cyberpesten.

Fysiek en grensoverschrijdend gedrag

Respectloos gedrag kan ook lichamelijk of materieel worden.

Denk aan duwen, expres in de weg staan, spullen afpakken, iets beschadigen of iemand aanraken terwijl die persoon aangeeft dat niet te willen.

Wanneer er sprake is van geweld, bedreiging, intimidatie, discriminatie of ander ernstig grensoverschrijdend gedrag, is alleen een klassengesprek niet voldoende. Dan zijn ingrijpen, bescherming en opvolging volgens de afspraken van de school nodig.

Is respectloos gedrag hetzelfde als pesten?

Nee. Respectloos gedrag en pesten kunnen met elkaar samenhangen, maar zijn niet hetzelfde.

Een respectloze opmerking kan een eenmalig incident zijn. Ook tijdens een conflict kunnen leerlingen dingen zeggen of doen die respectloos zijn. Bij pesten is doorgaans sprake van gedrag dat zich herhaalt, tegen een bepaalde persoon is gericht en waarbij het voor die persoon moeilijk is om zichzelf te verdedigen of de situatie te stoppen.

Dat verschil betekent niet dat een respectloos incident onbelangrijk is. Juist door vroeg te reageren, kan worden voorkomen dat gedrag zich herhaalt, normaliseert of uitgroeit tot uitsluiting of pesten.

Belangrijke vragen zijn daarom:

• Wat gebeurde er precies?
• Was dit een eenmalig moment of gebeurt het vaker?
• Tegen wie is het gedrag gericht?
• Is er sprake van verschil in macht of invloed?
• Welke rol spelen omstanders?
• Kan de betrokken leerling de situatie zelf stoppen?
• Wat is nodig om de veiligheid te herstellen?

→ Lees meer over pesten op school

Waar kan respectloos gedrag toe leiden?

Respectloos gedrag heeft niet in iedere situatie dezelfde gevolgen. Wanneer het gedrag vaker voorkomt, niet wordt begrensd of door de groep wordt versterkt, kan het wel steeds meer invloed krijgen.

Gevolgen voor een leerling

Een leerling kan zich door respectloos gedrag:

• onzeker of beschaamd voelen;
• minder vrij voelen om iets te zeggen;
• terugtrekken uit de groep;
• bang worden om fouten te maken;
• moeilijker concentreren;
• minder vertrouwen krijgen in klasgenoten of volwassenen;
• met tegenzin naar school gaan;
• zelf harder of defensiever gaan reageren.

Leerlingen laten niet altijd duidelijk zien wat gedrag met hen doet. Stilte betekent daarom niet automatisch dat iets geen pijn doet.

Gevolgen voor de groep

Respectloos gedrag beïnvloedt niet alleen degene tegen wie het is gericht.

Wanneer klasgenoten merken dat uitlachen, negeren of buitensluiten zonder reactie blijft, kan de indruk ontstaan dat dit gedrag binnen de groep wordt geaccepteerd. Andere leerlingen kunnen bang worden om zelf het volgende doelwit te zijn.

Dat kan bijdragen aan:

• minder vertrouwen;
• meer spanning;
• vaste groepjes en uitsluiting;
• een hardere toon;
• minder bereidheid om elkaar te helpen;
• meer conflicten;
• een onveilige sfeer in de klas.

Gevolgen voor leren en ontwikkelen

Leerlingen leren beter wanneer zij zich veilig genoeg voelen om vragen te stellen, ideeën te delen en fouten te maken.

In een groep waarin leerlingen bang zijn om uitgelachen, genegeerd of afgewezen te worden, kan die ruimte kleiner worden. Leerlingen kunnen voorzichtiger worden, minder deelnemen of hun aandacht voortdurend richten op wat er in de groep gebeurt.

Respectloos gedrag kan daardoor bijdragen aan minder concentratie, minder betrokkenheid en minder goede leerprestaties.

Gevolgen voor leerkrachten en docenten

Een respectloze groepscultuur kan ook veel vragen van de volwassenen die met de groep werken.

Leerkrachten en docenten kunnen meer tijd kwijt zijn aan:

• conflicten oplossen;
• leerlingen corrigeren;
• gesprekken met leerlingen en ouders;
• het herstellen van rust;
• ondersteuning van leerlingen die zich onveilig voelen;
• het bewaken van hun eigen grenzen.

Wanneer respectloos gedrag ook tegen medewerkers wordt gericht of door de groep normaal wordt gevonden, kan een moeilijke en belastende werksfeer ontstaan.

Gevolgen voor de schoolcultuur

Wat in één klas gebeurt, kan zich verspreiden naar gangen, schoolpleinen, groepsapps en andere groepen.

Wanneer respectloos gedrag onvoldoende wordt herkend of begrensd, kan het onderdeel worden van de cultuur: zo gaan we hier blijkbaar met elkaar om. Daarom vraagt sociale veiligheid niet alleen om reageren op ernstige incidenten, maar ook om aandacht voor de dagelijkse omgang tussen leerlingen en volwassenen.

Van klein moment naar patroon

Respectloos gedrag ontstaat en groeit vaak in wisselwerking met de groep.

Een leerling maakt een opmerking. Een ander lacht. Iemand herhaalt de opmerking later. Omstanders kijken weg of doen mee. Het gedrag krijgt aandacht en wordt daardoor sterker.

Daarom is het belangrijk om niet alleen te kijken naar degene die het gedrag vertoont en degene die het ondergaat. Ook omstanders hebben invloed.

Een reactie kan:

• het gedrag aanmoedigen;
• het gedrag normaal laten lijken;
• het gedrag afremmen;
• steun geven aan degene die het ondergaat;
• helpen om de situatie te herstellen.

Leerlingen mogen ontdekken dat zij niet verantwoordelijk zijn voor alles wat in een groep gebeurt, maar dat hun reactie wel verschil kan maken.

Respectloos gedrag leren herkennen

Voordat leerlingen anders kunnen reageren, moeten zij leren zien wat er gebeurt.

Bespreek daarom niet alleen duidelijke situaties, maar ook kleine en meer dubbelzinnige momenten. Kijk samen naar woorden, lichaamstaal, groepsreacties en mogelijke gevolgen.

Vragen die daarbij kunnen helpen zijn:

• Wat zie en hoor je?
• Wat weten we zeker en wat vullen we zelf in?
• Hoe zouden de verschillende personen zich kunnen voelen?
• Wie heeft invloed op wat er gebeurt?
• Wie doet mee, wie kijkt weg en wie probeert te helpen?
• Is er een grens aangegeven?
• Wordt naar die grens geluisterd?
• Welke reactie maakt de situatie veiliger?
• Wat kan helpen om iets te herstellen?

Het doel is niet om zo snel mogelijk een schuldige aan te wijzen. Het doel is om gedrag zorgvuldig te onderzoeken en leerlingen te laten begrijpen welke keuzes bijdragen aan respect en veiligheid.

Kijk eens met andere ogen

Kijk eens met andere ogen helpt leerlingen om herkenbare sociale situaties vanuit verschillende perspectieven te onderzoeken.

Leerlingen kijken niet alleen naar degene die iets doet en degene die het ondergaat. Zij onderzoeken ook de rol van omstanders, de invloed van de groep en de reacties die het gedrag versterken of juist afremmen.

De kijkplaten nodigen uit om vier stappen te volgen:

• Kijk: Wat zie en hoor je?
• Denk: Wat zou er aan de hand kunnen zijn?
• Vraag: Welke vragen zou je aan de betrokken personen willen stellen?
• Doe: Welke reactie kan bijdragen aan veiligheid en herstel?

Deze manier van kijken helpt leerlingen om respectloos gedrag eerder te herkennen, zich in verschillende personen te verplaatsen en na te denken over hun eigen invloed op de groep.

→ Bekijk Kijk eens met andere ogen

Hoe bespreek je respectloos gedrag in de klas?

Een gesprek over respectloos gedrag hoeft niet te beginnen met een gebeurtenis uit de eigen klas. Een verhaal, kijkplaat of verzonnen situatie kan een veilig startpunt bieden.

Spreek vooraf af dat leerlingen:

• elkaar laten uitpraten;
• geen namen van klasgenoten noemen;
• niet voor een ander bepalen wat die voelt;
• mogen verschillen van mening;
• geen persoonlijke ervaring hoeven te delen;
• respectvol reageren op wat anderen zeggen.

Laat leerlingen eerst beschrijven wat zij waarnemen voordat zij conclusies trekken. Daarna kunnen zij verschillende perspectieven onderzoeken en bedenken welke reactie de situatie veiliger zou maken.

Een gesprek is geen vervanging voor ingrijpen. Wanneer een leerling vertelt over aanhoudend, bedreigend of ernstig gedrag, moet die melding serieus en afzonderlijk worden opgepakt.

Wat kan een school doen?

Werken aan respectloos gedrag begint niet pas wanneer er een incident plaatsvindt.

Een school kan preventief en herstellend werken door:

• duidelijke waarden en omgangsvormen af te spreken;
• leerlingen te betrekken bij respectafspraken;
• voorbeeldgedrag te laten zien;
• kleine signalen serieus te nemen;
• regelmatig sociale situaties te bespreken;
• omstanders te leren welke reacties kunnen helpen;
• gedrag te begrenzen zonder een leerling volledig met dat gedrag te vereenzelvigen;
• aandacht te besteden aan herstel;
• meldingen zorgvuldig op te volgen;
• leerlingen en medewerkers ondersteuning te bieden.

Een respectvolle schoolcultuur ontstaat wanneer leerlingen weten welk gedrag wordt verwacht, begrijpen waarom dat belangrijk is en ervaren dat volwassenen handelen wanneer grenzen worden overschreden.

Van begrenzen naar herstellen

Alleen zeggen dat gedrag moet stoppen is soms noodzakelijk, maar niet altijd voldoende.

Herstel begint met onderzoeken:

• Wie heeft last of schade ervaren?
• Wat heeft die persoon nodig om zich weer veilig te voelen?
• Welke verantwoordelijkheid kan degene die het gedrag liet zien nemen?
• Wat moet er veranderen om herhaling te voorkomen?
• Welke rol heeft de groep?
• Welke ondersteuning is nodig?

Niet iedere situatie kan met excuses worden opgelost. Excuses hebben vooral betekenis wanneer iemand begrijpt wat er is gebeurd, verantwoordelijkheid neemt en het gedrag daadwerkelijk verandert.

Wanneer is extra hulp nodig?

Extra ondersteuning en direct ingrijpen zijn nodig wanneer:

• gedrag zich blijft herhalen;
• een leerling bang is of zich niet meer veilig voelt;
• er sprake is van bedreiging, geweld of intimidatie;
• iemand stelselmatig wordt buitengesloten;
• discriminerend of seksueel grensoverschrijdend gedrag voorkomt;
• privébeelden of persoonsgegevens worden verspreid;
• de situatie ook online doorgaat;
• een leerling niet in staat is de situatie zelf te stoppen;
• gesprekken en afspraken onvoldoende effect hebben.

Volg in deze situaties het sociale veiligheidsbeleid en de meld- en ondersteuningsroutes van de school. Zorg dat de betrokken leerling weet bij welke vertrouwde volwassene hij of zij terechtkan.

Verder werken aan respect en sociale veiligheid

Wil je respectloos gedrag voorkomen, bespreken of begrenzen? Bekijk dan ook:

→ Respect & omgangsvormen
→ Wat is respect?
→ Voorbeelden van respect in de klas
→ Wat doe je bij gebrek aan respect in de klas?
→ Respectafspraken in de klas
→ Omgangsvormen in de klas
→ Pesten op school
→ Sociale veiligheid op school