Respectafspraken in de klas

Samen afspraken maken voor een respectvolle en veilige klas

Respect ontstaat niet vanzelf. Daarom maken veel leerkrachten aan het begin van het schooljaar samen met leerlingen afspraken over hoe zij met elkaar omgaan.

Wanneer leerlingen betrokken worden bij het maken van afspraken, voelen zij zich meer verantwoordelijk voor de sfeer in de groep. Hierdoor ontstaan meer betrokkenheid, duidelijkheid en onderling respect.

Op deze pagina vind je voorbeelden van respectafspraken voor de klas en tips om deze samen met leerlingen op te stellen, zichtbaar te maken en regelmatig te bespreken.

Materialen voor respectafspraken in de klas

Posters en werkvormen kunnen helpen om leerlingen actief te betrekken bij het maken van afspraken. De ideeën van de groep krijgen zo een zichtbare plaats in de klas en kunnen gedurende het schooljaar opnieuw worden besproken.

→ Bekijk alle Lesmateriaal & werkvormen respect op school 

Respectafspraken zijn afspraken die leerlingen en leerkrachten helpen om prettig, veilig en respectvol met elkaar om te gaan.

Ze gaan bijvoorbeeld over:

• luisteren naar elkaar;
• samenwerken;
• omgaan met verschillen;
• vriendelijk communiceren;
• rekening houden met gevoelens en grenzen;
• elkaar helpen;
• omgaan met conflicten;
• verantwoordelijkheid nemen voor de sfeer in de groep.

Respectafspraken geven woorden aan de manier waarop een groep met elkaar wil omgaan. Ze worden bij voorkeur samen besproken en kunnen daardoor per klas verschillen.

Respect afspraken in de klas zichtbaar maken met lesmateriaal over positief gedrag, omgangsvormen en respectvol samenwerken op school.

Voorbeelden van respectafspraken in de klas

Veel scholen en klassen maken afspraken zoals:

• We luisteren naar elkaar.
• We laten elkaar uitpraten.
• We lachen niemand uit.
• We helpen elkaar als dat nodig is.
• We praten vriendelijk met elkaar.
• We respecteren verschillen.
• Iedereen mag zichzelf zijn.
• We lossen ruzies rustig op.
• We gaan zorgvuldig om met spullen.
• We houden rekening met elkaar.

Deze voorbeelden kunnen als inspiratie worden gebruikt. Het is niet nodig om ze allemaal over te nemen. Laat leerlingen vooral bespreken welke afspraken hun eigen groep nodig heeft en wat iedere afspraak in de praktijk betekent.

Waarom afspraken samen maken werkt

Afspraken die samen met leerlingen worden opgesteld, worden vaak beter begrepen en gedragen. Leerlingen krijgen de gelegenheid om hun ervaringen, behoeften en ideeën te verwoorden.

Door leerlingen te laten meedenken:

• ontstaat meer eigenaarschap;
• voelen leerlingen zich gehoord;
• groeit de betrokkenheid bij de groep;
• wordt duidelijk wat leerlingen belangrijk vinden;
• kunnen verschillende verwachtingen worden besproken;
• worden afspraken minder snel ervaren als iets dat alleen wordt opgelegd.

Samen afspraken maken betekent niet dat leerlingen alle grenzen zelf bepalen. De leerkracht of docent blijft verantwoordelijk voor veiligheid en kan aangeven welke schoolregels altijd gelden.

Binnen die vaste grenzen kan de groep samen bepalen hoe leerlingen prettig willen leren, samenwerken en met elkaar omgaan.

Stappenplan: samen afspraken maken in de klas

1. Begin met ervaringen

Vraag leerlingen wanneer zij zich prettig, gehoord en veilig voelen in een groep. Bespreek ook welk gedrag samenwerken of leren moeilijker maakt.

Mogelijke vragen zijn:

• Wanneer voel jij je gerespecteerd?
• Wat helpt jou om goed te kunnen leren?
• Welk gedrag zorgt voor een fijne sfeer?
• Wat vind je belangrijk tijdens het samenwerken?
• Wat heb je van anderen nodig?
• Wat kunnen anderen van jou verwachten?

2. Verzamel ideeën

Laat leerlingen eerst zelfstandig of in kleine groepjes ideeën bedenken. Hierdoor krijgen ook leerlingen die minder snel voor de hele klas spreken de kans om mee te denken.

Verzamel de voorstellen vervolgens op het bord.

3. Voeg vergelijkbare ideeën samen

Veel voorstellen zullen op elkaar lijken. ‘We luisteren naar elkaar’, ‘we laten elkaar uitpraten’ en ‘we praten niet door iemand heen’ horen bijvoorbeeld bij hetzelfde onderwerp.

Door ideeën samen te voegen, blijft een overzichtelijke lijst over.

4. Formuleer afspraken concreet

Een afspraak moet duidelijk maken welk gedrag de groep wil zien.

In plaats van:

We doen aardig.

kun je bijvoorbeeld afspreken:

We luisteren naar elkaar en lachen niemand uit.

Of in plaats van:

We tonen respect.

kan de groep kiezen voor:

We houden rekening met elkaars gevoelens en grenzen.

5. Kies de belangrijkste afspraken

Een korte lijst is gemakkelijker te onthouden dan een lange verzameling goede bedoelingen. Kies samen een beperkt aantal afspraken die voor deze groep het belangrijkst zijn.

6. Maak de afspraken zichtbaar

Schrijf de gekozen afspraken op een poster, afsprakenbord of gezamenlijk werkstuk. Laat leerlingen eventueel hun naam, handtekening of persoonlijke bijdrage toevoegen.

7. Spreek af hoe jullie ermee werken

Bespreek wat leerlingen en de leerkracht kunnen doen wanneer een afspraak wordt vergeten of niet wordt nagekomen.

De afspraken moeten niet alleen zichtbaar zijn, maar ook gebruikt kunnen worden tijdens gesprekken en dagelijkse situaties.

Respectafspraken tijdens de Gouden Weken

De Gouden Weken zijn een geschikt moment om afspraken in de klas te maken. Leerlingen leren elkaar kennen en de groep ontdekt welk gedrag bijdraagt aan vertrouwen, samenwerking en een prettige sfeer.

Respectafspraken kunnen tijdens deze periode helpen om:

• verwachtingen uit te spreken;
• leerlingen bij de groep te betrekken;
• verschillen bespreekbaar te maken;
• positief gedrag te benoemen;
• gezamenlijke verantwoordelijkheid te stimuleren;
• problemen vroegtijdig te signaleren.

De afspraken hoeven na de Gouden Weken niet vast te staan voor de rest van het schooljaar. Een groep verandert en kan later nieuwe afspraken nodig hebben.

Ook tijdens de Zilveren Weken of na een vakantie is het goed om de afspraken opnieuw te bekijken.

Wat is het verschil tussen regels en afspraken?

Regels en afspraken kunnen elkaar aanvullen, maar hebben niet precies dezelfde functie.

Regels geven duidelijke grenzen

Klasregels worden meestal door de school, leerkracht of docent vastgesteld. Ze maken duidelijk welk gedrag nodig is voor veiligheid en rust.

Sommige grenzen staan niet ter discussie. Denk aan regels tegen geweld, bedreiging, discriminatie of het maken en verspreiden van beelden zonder toestemming.

Afspraken worden samen ingevuld

Respectafspraken gaan over de manier waarop een groep binnen die grenzen prettig wil leren en samenwerken. Leerlingen kunnen hierover meedenken en samen passende formuleringen kiezen.

Een schoolregel kan bijvoorbeeld zijn:

We gebruiken geen geweld.

Een aanvullende afspraak van de klas kan zijn:

Wanneer we boos zijn, nemen we afstand en vragen we hulp.

Zo bieden regels bescherming en geven afspraken leerlingen een actieve rol bij de dagelijkse omgang in de groep.

→ Bekijk ook Respectregels in de klas

Afspraken worden samen ingevuld

Respectafspraken gaan over de manier waarop een groep binnen die grenzen prettig wil leren en samenwerken. Leerlingen kunnen hierover meedenken en samen passende formuleringen kiezen.

Een schoolregel kan bijvoorbeeld zijn:

We gebruiken geen geweld.

Een aanvullende afspraak van de klas kan zijn:

Wanneer we boos zijn, nemen we afstand en vragen we hulp.

Zo bieden regels bescherming en geven afspraken leerlingen een actieve rol bij de dagelijkse omgang in de groep.

→ Bekijk ook Respectregels in de klas

Respectafspraken zichtbaar houden

Afspraken werken het best wanneer ze regelmatig terugkomen in de klas. Alleen ophangen is meestal niet voldoende.

Gebruik de afspraken bijvoorbeeld:

• bij de start van de dag of week;
• tijdens klassengesprekken;
• bij samenwerking;
• wanneer een conflict ontstaat;
• wanneer de sfeer in de groep verandert;
• na een vakantie;
• bij de komst van een nieuwe leerling;
• tijdens de Gouden en Zilveren Weken.

Vraag niet alleen welke afspraak is overtreden. Bespreek ook welke afspraak kan helpen om de situatie te herstellen.

Afspraken evalueren met de groep

Een afspraak die aan het begin van het schooljaar passend leek, hoeft niet altijd voldoende te blijven. Daarom is het verstandig om regelmatig met leerlingen te evalueren.

Bespreek bijvoorbeeld:

• Welke afspraken gaan al goed?
• Welke afspraak vinden we nog moeilijk?
• Is voor iedereen duidelijk wat ermee wordt bedoeld?
• Zijn er situaties waarvoor nog geen goede afspraak bestaat?
• Welke afspraak helpt ons echt?
• Moet een formulering concreter worden?
• Wat kunnen we als groep verbeteren?

Door regelmatig te evalueren blijven de afspraken van de groep en worden ze geen vergeten tekst aan de muur.

Wat als een afspraak niet wordt nagekomen?

Samen gemaakte afspraken betekenen niet dat leerlingen elkaar zelf moeten corrigeren of verantwoordelijk worden voor de veiligheid in de klas.

Wanneer een afspraak niet wordt nagekomen, kan de leerkracht of docent samen met de leerling onderzoeken:

1. Wat gebeurde er?
2. Welke afspraak speelde hierbij een rol?
3. Wat was het gevolg voor anderen?
4. Wat had anders gekund?
5. Wat is nodig om de situatie te herstellen?
6. Welke hulp is nodig om de afspraak voortaan wel na te komen?

De volwassene blijft verantwoordelijk voor duidelijke grenzen en voor het ingrijpen bij onveilig gedrag.

Respect zichtbaar maken in de klas

Een poster, afsprakenmuur of gezamenlijk werkstuk kan helpen om de gemaakte afspraken zichtbaar te houden. Ook klassengesprekken en werkvormen over gedrag zorgen ervoor dat respect regelmatig terugkomt.

Zichtbare materialen zijn vooral waardevol wanneer leerlingen begrijpen hoe de boodschap aansluit bij hun eigen afspraken en dagelijkse gedrag.

→ Bekijk Posters over respect

→ Bekijk Vragen over respect voor in de klas

→ Bekijk Lesmateriaal en werkvormen over respect

Respect bespreken in de klas

Naast afspraken maken is het belangrijk om regelmatig met leerlingen in gesprek te gaan over respect.

Dat kan bijvoorbeeld met:

→ Vragen over respect voor in de klas

→ Lesmateriaal & werkvormen respect

Zo leren leerlingen niet alleen welke afspraken gelden, maar ook waarom respect belangrijk is.

Respectafspraken en groepsvorming

Respectafspraken spelen een belangrijke rol bij:

• groepsvorming;
• sociale veiligheid;
• samenwerken;
• verantwoordelijkheid;
• omgaan met verschillen;
• een positief klassenklimaat.

Door samen te bespreken wat de groep nodig heeft, leren leerlingen dat zij invloed hebben op de sfeer. Tegelijkertijd ervaren zij dat rekening houden met elkaar een gezamenlijke inspanning vraagt.

→ Bekijk ook Groepsvorming & klassenklimaat

Samen gemaakte respectafspraken helpen leerlingen verantwoordelijkheid te nemen voor de sfeer in de groep.

Gerelateerde pagina's

Zoek je geen afspraken, maar andere informatie over respect in de klas?

→ Respectregels in de klas
Duidelijke regels, grenzen en structuur.

→ Voorbeelden van respect in de klas
Herkenbare voorbeelden van respectvol gedrag.

→ Omgangsvormen in de klas
Dagelijks gedrag en sociale vaardigheden.

→ Wat doe je bij gebrek aan respect in de klas?
Handvatten voor respectloos gedrag en terugkerende problemen.

→ Respect op school
Een schoolbrede aanpak van respect en sociale veiligheid.