Wat zijn normen en waarden?
Van eerlijkheid, respect en verantwoordelijkheid naar dagelijks gedrag
Iemand laten uitpraten, een fout toegeven of toestemming vragen voordat je een foto deelt: het zijn voorbeelden van gedrag dat samenhangt met normen en waarden.
Waarden zijn wat je belangrijk vindt. Normen zijn gedragsregels en verwachtingen die daarbij passen. Met concrete voorbeelden maak je dit verschil begrijpelijk voor leerlingen en bespreek je wat een waarde betekent in de praktijk.
Voorbeelden van waarden en bijbehorende normen
Bij één waarde kunnen verschillende normen passen. Ook kan een afspraak meerdere waarden ondersteunen.
Waarde
Respect
Eerlijkheid
Verantwoordelijkheid
Zorgzaamheid
Rechtvaardigheid
Vrijheid
Gelijkwaardigheid
Betrouwbaarheid
Samenwerking
Moed
Voorbeeld van een bijbehorende norm
We laten elkaar uitpraten en reageren op een mening zonder iemand uit te schelden.
We vertellen wat er is gebeurd, ook als we zelf een fout hebben gemaakt.
We komen afspraken na en bespreken het wanneer dat niet lukt.
We vragen welke hulp iemand nodig heeft.
We luisteren naar de betrokkenen voordat we een oordeel vormen.
We geven elkaar ruimte om eigen keuzes te maken en houden rekening met de rechten en grenzen van anderen.
We nemen ieders bijdrage serieus, ongeacht achtergrond, uiterlijk of vaardigheid.
We doen wat we hebben beloofd of laten tijdig weten dat iets verandert.
We verdelen taken en zorgen dat iedereen kan bijdragen.
We vragen hulp of spreken ons uit wanneer iets niet goed gaat, ook als dat spannend is.
Dit zijn voorbeelden om te onderzoeken. Bespreek met leerlingen welke afspraken passen bij jullie groep en waarom.
→ Lees ook Wat zijn normen en waarden?
Normen en waarden in de klas
Respect: luisteren bij een meningsverschil
Twee leerlingen denken anders over een onderwerp. Ze willen allebei hun standpunt uitleggen. Een passende afspraak is: ‘We laten elkaar uitpraten en stellen een vraag voordat we reageren.’ Respect betekent daarbij dat je de ander serieus neemt. Je mag het oneens zijn en kritisch vragen stellen.
Gespreksvraag: hoe kun je laten merken dat je luistert, terwijl je een andere mening hebt?
Eerlijkheid: vertellen dat je een fout hebt gemaakt
Een leerling heeft per ongeluk iets beschadigd. Niemand heeft het gezien. De leerling twijfelt of die het zal vertellen. Eerlijkheid kan hier betekenen dat je vertelt wat er is gebeurd. Verantwoordelijkheid komt erbij wanneer je helpt zoeken naar een oplossing.
Gespreksvraag: wat maakt eerlijk vertellen soms moeilijk? Hoe kan een volwassene helpen om dat toch te durven?
Samenwerking: ruimte geven aan ieders bijdrage
Bij een groepsopdracht neemt één leerling steeds het woord. Een ander krijgt nauwelijks gelegenheid om mee te denken. Een concrete afspraak kan zijn: ‘Voordat we kiezen, vragen we iedereen naar een idee.’ Daarna blijft het belangrijk om te kijken of iedereen werkelijk kan bijdragen. Sommige leerlingen hebben meer denktijd of een andere manier nodig om hun idee te delen.
Gespreksvraag: hoe verdeel je het werk zodat iedereen een betekenisvolle bijdrage kan leveren?
Normen en waarden op het schoolplein
Zorgzaamheid: vragen wat iemand nodig heeft
Een leerling zit alleen op een bankje. Een ander vraagt of die wil meespelen. Dat kan een zorgzaam gebaar zijn. Misschien wil de leerling graag aansluiten, maar misschien ook even rust. Zorgzaamheid vraagt daarom om aandacht én luisteren.
Gespreksvraag: hoe kun je iemand betrekken zonder voor diegene te beslissen?
Rechtvaardigheid: eerst onderzoeken wat er gebeurde
Na een botsing tijdens het spelen beschuldigen twee leerlingen elkaar. Omstanders hebben maar een deel gezien. Een passende norm is dat je de betrokkenen laat vertellen voordat je een oordeel vormt. Onderzoek wat er gebeurde en wat nodig is om verder te kunnen.
Gespreksvraag: waarom is degene die het hardst roept niet vanzelf degene die gelijk heeft?
Verantwoordelijkheid: bijdragen aan de gezamenlijke ruimte
Na de pauze ligt er afval op het plein. Leerlingen bespreken hoe zij samen voor hun omgeving willen zorgen.
Verantwoordelijkheid kan zichtbaar worden in je eigen afval opruimen, zorgvuldig omgaan met spullen en elkaar herinneren aan afspraken.
Gespreksvraag: waarvoor ben jij zelf verantwoordelijk en wat moeten we samen organiseren?
Normen en waarden online
Online maak je keuzes die gevolgen kunnen hebben voor anderen. Je kunt iets ontvangen zonder het verder te verspreiden.
Privacy: toestemming vragen voor een foto
Je hebt een grappige foto van een klasgenoot. Voordat je die in de groepschat plaatst, vraag je of de ander dat goed vindt. Op een foto staan betekent niet automatisch dat iemand wil dat die wordt gedeeld.
Gespreksvraag: wat doe je als iemand eerst toestemming gaf, maar later vraagt om de foto weg te halen?
Respect: een roddel niet doorsturen
Iemand deelt een verhaal over een leerling die niet in de groepschat zit. Je weet niet of het klopt. Je kunt besluiten het bericht niet verder te sturen en aangeven dat je niet wilt meedoen aan roddelen.
Gespreksvraag: wat kun je zeggen wanneer vrienden verwachten dat je het bericht ook doorstuurt?
Moed en zorgzaamheid: steun bieden
Een leerling wordt online uitgelachen. Je vindt het lastig om in de groep te reageren. Steun bieden kan op verschillende manieren: niet meedoen, de leerling persoonlijk benaderen of hulp vragen aan een vertrouwde volwassene. Je hoeft het niet alleen op te lossen.
Gespreksvraag: welke kleine stap kan helpen zonder dat je jezelf of een ander in gevaar brengt?
→ Bekijk Normen en waarden online
→ Bekijk IKFILTEREER
Voorbeelden voor jonge kinderen
Bij jonge kinderen helpen korte afspraken en situaties die zij direct herkennen.
Waarde: wat vind je belangrijk?
Eerlijkheid
Zorgzaamheid
Respect
Samenwerking
Verantwoordelijkheid
Moed
Voorbeeld voor jonge kinderen
Vertellen dat jij de beker hebt omgestoten.
Vragen of je een verdrietig kind kunt helpen.
Stoppen wanneer een ander zegt dat iets niet prettig is.
Overleggen wie welk deel van een bouwwerk maakt.
Gebruikt materiaal terugleggen op de afgesproken plek.
Vertellen dat je iets spannend vindt en hulp vragen.
Benoem de verbinding tussen gedrag en de waarde. Bijvoorbeeld: ‘Je vroeg of je kon helpen. Daarmee liet je zien dat je aandacht had voor de ander.’
Met de verhalen en afbeeldingen van Beertje Anders kun je eerst naar de personages kijken en daarna bespreken wat de kinderen herkennen.
→ Bekijk Beertje Anders
→ Bekijk Afspraken van Beertje Anders
Dezelfde waarde, verschillende afspraken
Respect kan er in verschillende situaties anders uitzien. Tijdens een presentatie luister je eerst. Tijdens een overleg mag je juist vragen stellen en ideeën uitwisselen.
Ook kan een afspraak rekening houden met verschillende behoeften. Rechtvaardigheid betekent bijvoorbeeld niet dat iedereen altijd precies dezelfde ondersteuning krijgt. De ene leerling heeft extra uitleg nodig, de ander meer tijd.
Vraag daarom steeds:
Welke waarde willen we met deze afspraak ondersteunen? En helpt de afspraak daar werkelijk bij?
Dat voorkomt dat een regel alleen wordt gevolgd omdat die er nu eenmaal staat.
Wanneer twee waarden botsen
Je wilt trouw zijn aan je vrienden, maar zij sluiten iemand buiten. Je wilt eerlijk zijn, maar ook zorgvuldig reageren op iets waar een ander trots op is.
In zulke situaties helpt een lijst met regels niet altijd voldoende. Leerlingen moeten afwegen wat belangrijk is en welke gevolgen hun keuze kan hebben.
Bespreek bijvoorbeeld:
Een vriend vertelt je in vertrouwen dat hij iets van een klasgenoot heeft verstopt. Die klasgenoot zoekt er al de hele pauze naar. Je hebt beloofd niets te zeggen. Wat kun je doen?
Welke waarden spelen mee? Welke mogelijkheden zijn er naast zwijgen of meteen alles vertellen? En wat zou helpen om de situatie te herstellen?
Van een waarde naar een klasafspraak
Kies met de groep één waarde en werk die uit:
- Benoem de waarde. Wat vinden jullie belangrijk?
- Geef voorbeelden. Wanneer zie of hoor je die waarde terug?
- Maak een concrete afspraak. Wat gaan jullie doen?
- Probeer de afspraak uit. Geef ruimte om te oefenen.
- Kijk samen terug. Wat hielp en wat moet anders?
Bijvoorbeeld:
Waarde: samenwerking.
Afspraak: bij een groepsopdracht vragen we iedereen naar een idee.
Terugblik: kreeg iedereen ruimte en wat hebben we met de ideeën gedaan?
→ Bekijk Samen afspraken maken
→ Bekijk Schoolafspraken & waarden
Verhalen en materialen bij de voorbeelden
Een verhaal laat leerlingen onderzoeken hoe een personage handelt. Welke waarde herkent de groep? Welke keuze hadden zij zelf gemaakt?
Kies bijvoorbeeld verhalen over:
→ Verhalen over Eerlijkheid & karakter
→ Verhalen over Respect & relaties
→ Verhalen over Verantwoordelijkheid & samenleving
De poster ‘Zeven morele waarden’ biedt daarnaast een zichtbaar vertrekpunt om regelmatig één waarde te bespreken en voorbeelden uit de praktijk te verzamelen.
→ Bekijk de poster ‘Zeven morele waarden’ – A1
→ Bekijk Lesmateriaal & werkvormen normen en waarden
Verder ontdekken
→ Normen en waarden op school – het themaoverzicht
→ Wat zijn normen en waarden? – uitleg over het verschil
→ Kernwaarden van de school – van gezamenlijke uitgangspunten naar dagelijks handelen
→ Zeven morele waarden – verdieping bij de waarden op de poster