Wat zijn normen en waarden?

Wat je belangrijk vindt en hoe je daarnaar handelt

Waarom vind je het belangrijk dat iemand eerlijk is? Waarom wacht je op je beurt? En wat doe je wanneer een vriend iets vraagt wat voor jou niet goed voelt?

Bij zulke vragen spelen normen en waarden een rol. Waarden geven aan wat je belangrijk vindt. Normen zijn gedragsregels en verwachtingen die daarmee samenhangen. Ze helpen je keuzes te maken en met anderen samen te leven.

Wat zijn waarden?

Waarden zijn uitgangspunten die mensen belangrijk vinden in hun leven en in de omgang met anderen. Denk aan eerlijkheid, respect, vrijheid, rechtvaardigheid en zorgzaamheid.

Waarden geven richting aan je gedrag. Als je eerlijkheid belangrijk vindt, wil je bijvoorbeeld kunnen vertrouwen op wat iemand vertelt. Vind je zorgzaamheid belangrijk, dan heb je aandacht voor wat een ander nodig heeft.

Je kunt een waarde belangrijk vinden en het toch lastig vinden om ernaar te handelen. Eerlijk vertellen dat je iets hebt stukgemaakt vraagt soms moed. Juist daarover kun je met leerlingen praten.

Wat zijn normen?

Normen zijn regels en verwachtingen over gedrag: wat vinden we dat je in een bepaalde situatie hoort te doen of te laten?

Sommige normen spreken we duidelijk af, zoals een klasafspraak over elkaar laten uitpraten. Andere verwachtingen zijn minder uitgesproken. Je merkt bijvoorbeeld pas dat mensen verschillend denken over telefoongebruik wanneer iemand tijdens een gesprek op zijn scherm kijkt.

Normen kunnen voortkomen uit waarden. De waarde beschrijft wat je belangrijk vindt; de norm maakt concreet welk gedrag daarbij past.

Het verschil tussen normen en waarden

Waarde: wat vind je belangrijk?

Eerlijkheid

Respect

Verantwoordelijkheid

Zorgzaamheid

Privacy

Rechtvaardigheid

Norm: welk gedrag verwacht je daarbij?

Je vertelt wat er is gebeurd en speelt niet vals.

Je laat iemand uitpraten en bespreekt een meningsverschil zonder te schelden.

Je komt afspraken na en bespreekt het wanneer dat niet lukt.

Je vraagt welke hulp iemand nodig heeft.

Je vraagt toestemming voordat je een foto van iemand deelt.

Je luistert naar de betrokkenen voordat je een oordeel vormt.

Dit zijn voorbeelden. Bij één waarde kunnen meerdere normen passen. Andersom kan één afspraak verschillende waarden ondersteunen. Toestemming vragen voordat je een foto deelt, kan bijvoorbeeld passen bij privacy, respect én verantwoordelijkheid.

→ Bekijk Voorbeelden van normen en waarden

Zijn normen en waarden voor iedereen hetzelfde?

Mensen kunnen veel waarden delen en er toch verschillend over denken. De één legt in een situatie meer nadruk op vrijheid, de ander op veiligheid of zorg voor elkaar.

Ook normen kunnen verschillen tussen gezinnen, groepen en situaties. Thuis mag je misschien tijdens het eten je telefoon gebruiken, terwijl op school de afspraak geldt dat je hem tijdens een gezamenlijk moment opbergt.

Daarom helpt het om verwachtingen uit te spreken:

  • Wat vinden we hier belangrijk?
  • Waarom bestaat deze afspraak?
  • Begrijpt iedereen wat ermee wordt bedoeld?
  • Houdt de afspraak rekening met de betrokkenen?

Verschillen bespreken betekent ook dat je kritisch mag kijken naar een gewoonte. Dat iets gebruikelijk is, maakt het niet vanzelf eerlijk of zorgvuldig. Onderzoek wat het voor anderen betekent.

Wat als waarden met elkaar botsen?

Soms kun je niet aan alles tegelijk tegemoetkomen. Je wilt eerlijk zijn én rekening houden met iemands gevoelens. Je wilt trouw zijn aan je vrienden én opkomen voor iemand die zij buitensluiten.

Stel: een vriend vraagt wat je van zijn presentatie vond. Je vond de uitleg onduidelijk, maar weet hoeveel tijd hij eraan heeft besteed. Hoe kun je eerlijk reageren en hem tegelijk verder helpen?

Laat leerlingen verschillende reacties bedenken. Welke waarden herkennen zij? Wat kunnen de gevolgen zijn? En welke woorden zouden zij kiezen?

Zo wordt duidelijk dat nadenken over normen en waarden ook gaat over afwegen, uitleggen en verantwoordelijkheid nemen voor een keuze.

→ Bekijk Normen en waarden bespreken in de klas

Hoe leren kinderen normen en waarden?

Kinderen leren van uitleg, ervaringen en het gedrag dat zij om zich heen zien. Ze merken hoe volwassenen reageren op fouten, hoe afspraken worden toegepast en of er naar verschillende meningen wordt geluisterd.

Op school kun je daarbij aansluiten door:

  • uit te leggen welke waarde achter een afspraak zit;
  • zelf te laten zien welk gedrag je verwacht;
  • samen situaties en verhalen te bespreken;
  • ruimte te geven om vragen te stellen;
  • na een conflict te onderzoeken wat herstel mogelijk maakt;
  • terug te komen op momenten waarop een afspraak wel of niet hielp.

Vraag bijvoorbeeld na het samenwerken: ‘Hoe hebben jullie ervoor gezorgd dat iedereen kon bijdragen?’ Daarmee verbind je een waarde aan een concrete ervaring.

Wat zijn kernwaarden van een school?

Kernwaarden zijn de waarden die een school bewust centraal stelt. Ze geven richting aan de manier waarop leerlingen, medewerkers en ouders met elkaar willen omgaan.

Een school kan bijvoorbeeld kiezen voor respect, vertrouwen en verantwoordelijkheid. Vervolgens moet duidelijk worden wat die woorden betekenen in de praktijk.

Wat merken leerlingen van vertrouwen? Hoe handelt een medewerker respectvol tijdens een moeilijk gesprek? En welke verantwoordelijkheid krijgen leerlingen zelf?

→ Lees verder over Kernwaarden van de school
→ Bekijk Schoolafspraken & waarden

Met verhalen en werkvormen aan de slag

Een verhaal helpt leerlingen nadenken over de keuzes van een personage. Waarom vertelt iemand de waarheid? Wat maakt helpen soms moeilijk? En wanneer vraagt het moed om tegen de groep in te gaan?

Met werkbladen en gesprekken kunnen leerlingen daarna onderzoeken wat zij zelf belangrijk vinden en welk gedrag daarbij past.

→ Bekijk Verhalen over normen en waarden
→ Bekijk Lesmateriaal & werkvormen normen en waarden

Zeven morele waarden

De poster ‘Zeven morele waarden’ biedt een vertrekpunt om moed, respect, verantwoordelijkheid, eerlijkheid, samenwerking, doorzettingsvermogen en zorgzaamheid te bespreken.

Kies één waarde en laat leerlingen bedenken hoe die zichtbaar kan worden in de klas, thuis of online.

Poster Zeven Morele Waarden

€ 24,95

Poster over normen, waarden en burgerschap voor school

Welke waarden vinden we belangrijk op school? Hoe leren leerlingen respectvol met elkaar omgaan, verantwoordelijkheid nemen en goede keuzes maken?

Bekijk details

Verder ontdekken

→ Normen en waarden op school – het overzicht van dit thema
→ Respect & omgangsvormen – respect vertalen naar dagelijks gedrag
→ Burgerschap op school – waarden, keuzes en samenleven in de maatschappij