Burgerschap op school
Thema's, lesideeën en materialen voor burgerschap in het onderwijs
Wat is burgerschap op school?
Burgerschap op school betekent dat leerlingen leren hoe zij samenleven in een samenleving waarin mensen van elkaar verschillen. Zij leren respectvol met elkaar omgaan, verantwoordelijkheid nemen, luisteren naar andere meningen en nadenken over hun eigen rol binnen de groep en de maatschappij.
Burgerschap gaat daarbij verder dan kennis over democratie of regels. Het krijgt iedere dag vorm in de klas, op het schoolplein en tijdens gesprekken, samenwerking en gezamenlijke activiteiten.
Op deze pagina vind je uitleg over burgerschap, de belangrijkste burgerschapsthema's en praktische materialen waarmee scholen burgerschap zichtbaar en bespreekbaar maken.
Illustratie over burgerschap op school met aandacht voor samenleven, diversiteit, respect en sociale interactie tussen leerlingen.
Burgerschap begint in de dagelijkse praktijk
Burgerschap leer je niet alleen uit een boek of tijdens een speciale les. Leerlingen ontwikkelen burgerschapsvaardigheden juist door dagelijks samen te werken, conflicten op te lossen, verantwoordelijkheid te nemen en rekening te houden met anderen.
Iedere schooldag biedt nieuwe momenten waarop leerlingen oefenen met luisteren, keuzes maken, verschillen accepteren en respectvol met elkaar omgaan.
Daarom is burgerschap geen los vak, maar een onderdeel van het dagelijks onderwijs.
Burgerschap begint dichtbij
Burgerschap gaat niet alleen over democratie en de samenleving.
Het begint in de klas.
Het verhaal De drie vormen van respect helpt leerlingen ontdekken hoe respect ontstaat en waarom dat belangrijk is voor een veilige en betrokken samenleving.
→ Lees De drie vormen van respect
De rol van de leerkracht
Leerkrachten spelen een belangrijke rol bij burgerschapsonderwijs.
Door gesprekken te begeleiden, verschillende meningen bespreekbaar te maken en zelf het goede voorbeeld te geven leren leerlingen hoe zij respectvol kunnen samenleven.
Een veilige groep ontstaat wanneer leerlingen weten dat zij gehoord worden, verantwoordelijkheid mogen nemen en verschillen bespreekbaar zijn.
Burgerschap begint tijdens de Gouden Weken
De eerste weken van het schooljaar zijn belangrijk voor groepsvorming en samenwerking.
Tijdens de Gouden Weken leren leerlingen elkaar kennen, maken zij gezamenlijke afspraken en ontdekken zij hoe zij samen een veilige groep vormen.
Juist in deze periode worden veel burgerschapsvaardigheden geoefend, zoals luisteren, samenwerken, verantwoordelijkheid nemen en respect tonen voor elkaar.
→ Bekijk Gouden Weken
→ Bekijk Groepsvorming & klassenklimaat
Wat is burgerschap?
Burgerschap betekent dat leerlingen leren actief deel te nemen aan de samenleving en rekening houden met anderen.
Binnen het onderwijs gaat burgerschap onder andere over:
✔ respectvol omgaan met elkaar
✔ verantwoordelijkheid nemen
✔ samenwerken
✔ omgaan met verschillen
✔ kritisch leren denken
✔ actief deelnemen aan de samenleving
Door hierover met elkaar in gesprek te gaan ontwikkelen leerlingen sociale vaardigheden, empathie en verantwoordelijkheidsgevoel.
De belangrijkste thema's binnen burgerschap
Burgerschap bestaat uit verschillende thema's die samen bijdragen aan actief en verantwoordelijk deelnemen aan de samenleving.
Door gedurende het schooljaar aandacht te besteden aan deze onderwerpen ontwikkelen leerlingen kennis, vaardigheden en een open houding tegenover anderen.
Respect & omgangsvormen
Respect vormt de basis van goed burgerschap. Leerlingen leren rekening houden met anderen, luisteren naar verschillende meningen en verantwoordelijkheid nemen voor hun gedrag.
→ Bekijk Respect & omgangsvormen
Democratie & mensenrechten
Leerlingen ontdekken waarom vrijheid, gelijkwaardigheid, democratie en mensenrechten belangrijk zijn binnen onze samenleving.
→ Bekijk Democratie & mensenrechten op school
Diversiteit & inclusie
Iedereen is anders en iedereen hoort erbij. Leerlingen leren omgaan met verschillen en ontdekken de waarde van inclusie.
→ Bekijk Diversiteit & inclusie
→ Bekijk de Gratis kleurplaten - Zijn wie je bent
Racisme & discriminatie
Bespreek vooroordelen, gelijkwaardigheid en respect voor verschillende achtergronden.
→ Bekijk Racisme & discriminatie
Multiculturele samenleving
Leerlingen maken kennis met verschillende culturen, tradities en perspectieven en leren open te staan voor anderen.
→ Bekijk Multiculturele samenleving
Burgerschap in de klas
Burgerschap krijgt betekenis wanneer leerlingen het dagelijks kunnen oefenen.
Veel scholen besteden aandacht aan burgerschap tijdens:
✔ klassengesprekken
✔ groepsopdrachten
✔ mentorlessen
✔ samenwerkingsactiviteiten
✔ actuele gebeurtenissen
✔ projecten en themaweken
Zo leren leerlingen niet alleen wat burgerschap betekent, maar ervaren zij ook hoe zij zelf kunnen bijdragen aan een positieve samenleving.
Burgerschap en sociale veiligheid
Burgerschap en sociale veiligheid versterken elkaar.
Wanneer leerlingen leren samenwerken, verschillen respecteren en verantwoordelijkheid nemen, groeit het vertrouwen binnen de groep.
Daardoor ontstaat een omgeving waarin leerlingen zich veilig voelen om zichzelf te zijn, vragen te stellen en fouten te maken.
Burgerschap draagt daarmee direct bij aan:
✔ sociale veiligheid
✔ groepsvorming
✔ respectvolle omgang
✔ pestpreventie
✔ verbondenheid
→ Bekijk Veilige school
→ Bekijk Sociale veiligheid op school
→ Bekijk Pesten op school
Direct aan de slag in de klas
Verhalen zijn een krachtige manier om burgerschap bespreekbaar te maken.
Ze nodigen leerlingen uit om na te denken over keuzes, verantwoordelijkheid en hoe zij met anderen omgaan.
Verhalen voor in de klas
→ Twintig witte muizen en één grijze
→ De wijze oude uil
→ De haan die niet meer kraaien kon
→ Dierenwijsheid in de klas
Democratisch samenleven begint met aandacht
Burgerschap vraagt om luisteren, verschillen respecteren en verantwoordelijkheid nemen voor elkaar.
Door sociale situaties samen te observeren en te bespreken leren leerlingen verschillende perspectieven begrijpen en respectvol handelen.
Materialen voor burgerschap
Veel scholen combineren gesprekken met zichtbare materialen die burgerschap gedurende het hele schooljaar onder de aandacht brengen.
Denk bijvoorbeeld aan:
✔ posters
✔ lesmateriaal
✔ lees- en praatplaten
✔ verhalen
✔ werkvormen
✔ materialen rondom respect en inclusie
→ Bekijk Posters over samenleven in de samenleving
→ Bekijk Lesmateriaal & werkvormen burgerschap
→ Bekijk Respect & omgangsvormen
→ Bekijk Diversiteit & inclusie
Burgerschap door het schooljaar heen
Burgerschap is geen onderwerp voor één les of projectweek.
Veel scholen besteden gedurende het schooljaar aandacht aan burgerschap tijdens verschillende themaweken en maatschappelijke momenten.
→ Bekijk de Onderwijskalender
→ Bekijk Schoolbrede Themaweken & themadagen
Burgerschap in het onderwijs
Sinds 1 augustus 2021 zijn scholen wettelijk verplicht aandacht te besteden aan burgerschap.
Daarbij komen onderwerpen aan bod zoals:
✔ democratische waarden
✔ vrijheid en gelijkwaardigheid
✔ verantwoordelijkheid
✔ omgaan met verschillen
✔ actief deelnemen aan de samenleving
Door burgerschap te verbinden met de dagelijkse praktijk groeit het uit tot een vanzelfsprekend onderdeel van het onderwijs.
Waarom is burgerschap belangrijk?
Burgerschap helpt leerlingen om:
✔ respectvol samen te leven
✔ verantwoordelijkheid te nemen
✔ samen te werken
✔ kritisch na te denken
✔ verschillen te begrijpen
✔ open te staan voor andere perspectieven
✔ actief deel te nemen aan de samenleving
Zo ontwikkelen leerlingen niet alleen kennis, maar ook vaardigheden die zij hun hele leven nodig hebben.
Samen bouwen aan betrokken burgers
Burgerschap ontstaat niet door één les of één project. Het groeit wanneer leerlingen iedere dag opnieuw oefenen met samenwerken, verantwoordelijkheid nemen, respect tonen en omgaan met verschillen.
Door burgerschap te verweven met de dagelijkse praktijk bouwen scholen stap voor stap aan een veilige, respectvolle en betrokken schoolcultuur waarin leerlingen leren hoe zij kunnen bijdragen aan een samenleving waarin iedereen meetelt.