Burgerschap op school

Thema's, lesideeën en materialen voor burgerschap in het onderwijs

Wat is burgerschap op school?

Burgerschap op school betekent dat leerlingen leren hoe zij samenleven in een samenleving waarin mensen van elkaar verschillen. Zij leren respectvol met elkaar omgaan, verantwoordelijkheid nemen, luisteren naar andere meningen en nadenken over hun eigen rol binnen de groep en de maatschappij.

Burgerschap gaat daarbij verder dan kennis over democratie of regels. Het krijgt iedere dag vorm in de klas, op het schoolplein en tijdens gesprekken, samenwerking en gezamenlijke activiteiten.

Op deze pagina vindt u uitleg over burgerschap, de belangrijkste burgerschapsthema's, lesideeën en materialen waarmee scholen burgerschap zichtbaar en bespreekbaar maken.

Illustratie over burgerschap op school met aandacht voor samenleven, diversiteit, respect en sociale interactie tussen leerlingen.

Burgerschap begint in de dagelijkse praktijk

Burgerschap leer je niet alleen uit een boek of tijdens een speciale les. Leerlingen ontwikkelen burgerschapsvaardigheden juist door dagelijks samen te werken, conflicten op te lossen, verantwoordelijkheid te nemen en rekening te houden met anderen.

Iedere schooldag biedt nieuwe momenten waarop leerlingen oefenen met luisteren, keuzes maken, verschillen accepteren en respectvol met elkaar omgaan.

Daarom is burgerschap geen los vak, maar een vanzelfsprekend onderdeel van het dagelijks onderwijs.

Burgerschap begint in de klas

Burgerschap gaat niet alleen over democratie of de samenleving.

Het begint iedere dag opnieuw in de klas.

Wanneer leerlingen samenwerken, elkaar helpen, luisteren naar verschillende meningen en respect tonen voor elkaar, oefenen zij voortdurend burgerschapsvaardigheden.

Ook kleine gebeurtenissen bieden waardevolle leermomenten. Een conflict oplossen, excuses aanbieden of samen afspraken maken zijn allemaal voorbeelden van burgerschap in de praktijk.

Het verhaal De drie vormen van respect laat zien hoe respect ontstaat en waarom dit de basis vormt voor een veilige en betrokken samenleving.

→ Lees De drie vormen van respect

De rol van de leerkracht

Leerkrachten spelen een belangrijke rol binnen burgerschapsonderwijs.
Door gesprekken te begeleiden, verschillende meningen bespreekbaar te maken en zelf het goede voorbeeld te geven leren leerlingen hoe zij respectvol kunnen samenleven.
Een veilige groep ontstaat wanneer leerlingen zich gehoord voelen, verantwoordelijkheid mogen nemen en verschillen bespreekbaar zijn.

Burgerschap begint tijdens de Gouden Weken

De eerste weken van het schooljaar vormen de basis voor de rest van het jaar.

Tijdens de Gouden Weken leren leerlingen elkaar kennen, maken zij gezamenlijke afspraken en ontdekken zij hoe zij samen een veilige groep vormen.

Juist in deze periode worden belangrijke burgerschapsvaardigheden geoefend, zoals samenwerken, luisteren, verantwoordelijkheid nemen en respect tonen.

→ Bekijk Gouden Weken

→ Bekijk Groepsvorming & klassenklimaat

Wat is burgerschap?

Burgerschap betekent dat leerlingen leren actief deel te nemen aan de samenleving en rekening houden met anderen.
Binnen het onderwijs gaat burgerschap onder andere over:
✔ respectvol omgaan met elkaar
✔ verantwoordelijkheid nemen
✔ samenwerken
✔ omgaan met verschillen
✔ kritisch leren denken
✔ actief deelnemen aan de samenleving
Door hierover regelmatig met elkaar in gesprek te gaan ontwikkelen leerlingen sociale vaardigheden, empathie en verantwoordelijkheidsgevoel.

De belangrijkste burgerschapsthema's

Burgerschap bestaat uit verschillende thema's die samen bijdragen aan actief en verantwoordelijk deelnemen aan de samenleving.

Door gedurende het schooljaar aandacht te besteden aan deze onderwerpen ontwikkelen leerlingen kennis, vaardigheden en een open houding tegenover anderen.

Respect & omgangsvormen

Respect vormt de basis van goed burgerschap. Leerlingen leren rekening houden met anderen, luisteren naar verschillende meningen en verantwoordelijkheid nemen voor hun gedrag.

→ Bekijk Respect & omgangsvormen

Democratie & mensenrechten

Leerlingen ontdekken waarom vrijheid, gelijkwaardigheid, democratie en mensenrechten belangrijk zijn binnen onze samenleving.

→ Bekijk Democratie & mensenrechten op school

Diversiteit & inclusie

Iedereen is anders en iedereen hoort erbij. Leerlingen leren omgaan met verschillen en ontdekken de waarde van inclusie.

→ Bekijk Diversiteit & inclusie

→ Bekijk de Gratis kleurplaten - Zijn wie je bent

Racisme & discriminatie

Bespreek vooroordelen, gelijkwaardigheid en respect voor verschillende achtergronden.

→ Bekijk Racisme & discriminatie

Multiculturele samenleving

Leerlingen maken kennis met verschillende culturen, tradities en perspectieven en leren open te staan voor anderen.

→ Bekijk Multiculturele samenleving

Burgerschap in de klas

Burgerschap krijgt betekenis wanneer leerlingen het dagelijks kunnen oefenen.
Veel scholen besteden aandacht aan burgerschap tijdens:
✔ klassengesprekken
✔ groepsopdrachten
✔ mentorlessen
✔ samenwerkingsactiviteiten
✔ actuele gebeurtenissen
✔ projecten
✔ themaweken
Zo leren leerlingen niet alleen wat burgerschap betekent, maar ervaren zij ook hoe zij zelf kunnen bijdragen aan een positieve samenleving.

Burgerschap en sociale veiligheid

Burgerschap en sociale veiligheid versterken elkaar.
Wanneer leerlingen leren samenwerken, verschillen respecteren en verantwoordelijkheid nemen, groeit het vertrouwen binnen de groep.
Daardoor ontstaat een omgeving waarin leerlingen zich veilig voelen om zichzelf te zijn, vragen te stellen en fouten te maken.
Burgerschap draagt daarmee direct bij aan:
✔ sociale veiligheid
✔ groepsvorming
✔ respectvolle omgang
✔ pestpreventie
✔ verbondenheid

→ Bekijk Veilige school
→ Bekijk Sociale veiligheid op school
→ Bekijk Pesten op school

Lesmateriaal voor burgerschap

Goed burgerschap ontstaat niet alleen door erover te praten, maar vooral door het samen te oefenen. Daarom ontwikkelde DMS Educatief de productlijn Samen leven met respect.

Deze complete leerlijn helpt scholen om burgerschap zichtbaar én bespreekbaar te maken. Leerlingen gaan met elkaar in gesprek over respect, culturele diversiteit, gelijkwaardigheid en samenleven, terwijl de posters de boodschap dagelijks zichtbaar houden in de klas en de school.

De productlijn bestaat uit:

• Werkboek Samen leven met respect
• Discussiepakket Samen leven met respect
• Posterserie Samen leven met respect
• Posterset Samen leven met respect

Samen vormen deze materialen een praktische ondersteuning voor burgerschapsonderwijs, mentorlessen, de Gouden Weken, klassengesprekken en projecten rondom sociale veiligheid.

Direct aan de slag in de klas

Verhalen zijn een krachtige manier om burgerschap bespreekbaar te maken. Ze nodigen leerlingen uit om na te denken over keuzes, verantwoordelijkheid en hoe zij met anderen omgaan.

Verhalen voor in de klas

→ Twintig witte muizen en één grijze
→ De wijze oude uil
→ De haan die niet meer kraaien kon
→ Dierenwijsheid in de klas

Democratisch samenleven begint met aandacht

Democratisch samenleven begint met luisteren, verschillen respecteren en verantwoordelijkheid nemen voor elkaar.

Door sociale situaties samen te observeren en te bespreken leren leerlingen verschillende perspectieven begrijpen. Zo ontdekken zij dat iedereen dezelfde situatie anders kan ervaren en leren zij respectvol omgaan met verschillende meningen en ervaringen.

Het verhaal Kijk eens met andere ogen helpt leerlingen om zich in een ander te verplaatsen en met meer begrip naar elkaar te kijken.

→ Kijk eens met andere ogen

Materialen voor burgerschap

Veel scholen combineren gesprekken met zichtbare materialen die burgerschap gedurende het hele schooljaar onder de aandacht brengen.

Denk bijvoorbeeld aan:

✔ posters
✔ lesmateriaal
✔ lees- en praatplaten
✔ verhalen
✔ werkvormen
✔ materialen rondom respect en inclusie

→ Bekijk Posters over samenleven in de samenleving

→ Bekijk Lesmateriaal & werkvormen burgerschap

→ Bekijk Respect & omgangsvormen

→ Bekijk Diversiteit & inclusie

Burgerschap door het schooljaar heen

Burgerschap is geen onderwerp voor één les of projectweek.

Veel scholen besteden gedurende het schooljaar aandacht aan burgerschap tijdens verschillende themaweken en maatschappelijke momenten.

→ Bekijk de Onderwijskalender

→ Bekijk Schoolbrede Themaweken & themadagen

Burgerschap in het onderwijs

Sinds 1 augustus 2021 zijn scholen wettelijk verplicht aandacht te besteden aan burgerschap.

Daarbij komen onderwerpen aan bod zoals:

✔ democratische waarden
✔ vrijheid en gelijkwaardigheid
✔ verantwoordelijkheid
✔ omgaan met verschillen
✔ actief deelnemen aan de samenleving

Door burgerschap te verbinden met de dagelijkse praktijk groeit het uit tot een vanzelfsprekend onderdeel van het onderwijs.

Waarom is burgerschap belangrijk?

Burgerschap helpt leerlingen om:

✔ respectvol samen te leven
✔ verantwoordelijkheid te nemen
✔ samen te werken
✔ kritisch na te denken
✔ verschillen te begrijpen
✔ open te staan voor andere perspectieven
✔ actief deel te nemen aan de samenleving

Zo ontwikkelen leerlingen niet alleen kennis, maar ook vaardigheden die zij hun hele leven nodig hebben.