Respect & relaties op school

De basis voor samenleven, samenwerken en burgerschap

Respect en relaties vormen een belangrijk onderdeel van burgerschap op school. Leerlingen leren hoe zij met anderen omgaan, verschillen respecteren, samenwerken en verantwoordelijkheid nemen voor hun gedrag.

Op school gaat het niet alleen om kennis, maar ook om samenleven. Hoe ga je om met iemand die anders denkt? Hoe werk je prettig samen? Wat doe je wanneer er een conflict ontstaat? En hoe zorg je ervoor dat iedereen zich gehoord, geaccepteerd en veilig voelt?

Door hier bewust mee te oefenen ontwikkelen leerlingen relatievaardigheden die zij nodig hebben in de klas, op school en later in de samenleving.

Wat betekenen respect en relaties?

Respect betekent dat je jezelf en anderen serieus neemt. Je houdt rekening met gevoelens, grenzen, meningen, verschillen en eigendommen.

Relaties gaan over de verbinding tussen mensen. Denk aan vriendschap, samenwerking, vertrouwen, betrokkenheid en de verantwoordelijkheid die mensen voor elkaar dragen.

Respectvolle relaties ontstaan wanneer leerlingen leren om:

• naar elkaar te luisteren;
• rekening te houden met gevoelens en grenzen;
• verschillen te accepteren;
• op een vriendelijke manier te communiceren;
• eerlijk en betrouwbaar te handelen;
• samen te werken en elkaar te helpen;
• conflicten op een positieve manier op te lossen.

Deze vaardigheden helpen leerlingen om prettig samen te leven en samen te werken.

Respect en relaties binnen burgerschap

Burgerschap gaat over deelnemen aan de samenleving. Leerlingen ontdekken dat zij deel uitmaken van verschillende groepen en dat hun gedrag invloed heeft op anderen.

Respect en relaties komen binnen burgerschap onder andere terug bij:

• omgaan met verschillen;
• luisteren naar andere meningen;
• vrijheid, gelijkwaardigheid en solidariteit;
• normen en waarden;
• verantwoordelijkheid nemen;
• samenwerken en participeren;
• omgaan met conflicten;
• bijdragen aan een veilige en inclusieve omgeving.

Leerlingen leren hierdoor niet alleen wat respect betekent, maar ook hoe zij respect in de praktijk kunnen laten zien.

→ Lees meer over Burgerschap op school

Respect voor elkaar in de praktijk

Respect voor elkaar wordt zichtbaar in alledaagse situaties.

Een leerling toont respect wanneer hij of zij:

• iemand laat uitpraten;
• luistert naar een andere mening;
• niemand buitensluit;
• rekening houdt met persoonlijke grenzen;
• zorgvuldig omgaat met spullen van anderen;
• hulp aanbiedt wanneer iemand die nodig heeft;
• verantwoordelijkheid neemt voor woorden en gedrag;
• na een conflict probeert het contact te herstellen.

Juist door concrete situaties te bespreken ontdekken leerlingen dat respect meer is dan beleefd zijn of regels volgen.

→ Bekijk Voorbeelden van respect in de klas

Wederzijds respect en vertrouwen

Goede relaties kunnen alleen groeien wanneer leerlingen zich veilig genoeg voelen om zichzelf te zijn.

Wederzijds respect betekent dat mensen elkaar serieus nemen. Dat wil niet zeggen dat iedereen hetzelfde moet denken of het altijd met elkaar eens moet zijn. Leerlingen mogen verschillen van mening, zolang zij naar elkaar blijven luisteren en de ander waardig behandelen.

Vertrouwen groeit wanneer leerlingen ervaren dat:

• afspraken worden nagekomen;
• zij eerlijk behandeld worden;
• hun grenzen worden gerespecteerd;
• fouten besproken en hersteld mogen worden;
• zij hulp kunnen vragen;
• hun mening ertoe doet.

Respect en vertrouwen versterken elkaar. Wanneer leerlingen zich gezien en gehoord voelen, ontstaat meer ruimte om samen te werken, verschillen te bespreken en verantwoordelijkheid te nemen.

Normen en waarden op school

Normen en waarden geven richting aan de manier waarop mensen met elkaar omgaan.

Waarden zijn de dingen die we belangrijk vinden, zoals respect, eerlijkheid, gelijkwaardigheid, vrijheid, behulpzaamheid en verantwoordelijkheid. Normen zijn de afspraken en gedragingen waarmee we deze waarden in de praktijk brengen.

Bij de waarde respect kunnen bijvoorbeeld de volgende afspraken horen:

• We luisteren naar elkaar.
• We laten elkaar uitpraten.
• We lachen niemand uit.
• We houden rekening met verschillen.
• We gaan zorgvuldig om met elkaar en met elkaars spullen.

Door met leerlingen te bespreken welke waarden belangrijk zijn en welk gedrag daarbij hoort, worden abstracte begrippen concreet en herkenbaar.

→ Bekijk Respectafspraken in de klas
→ Bekijk Respectregels in de klas

Relatievaardigheden ontwikkelen

Relatievaardigheden helpen leerlingen om contact te maken, relaties te onderhouden en samen te werken.

Daarbij oefenen zij onder andere met:

• duidelijk communiceren;
• actief luisteren;
• gevoelens en grenzen aangeven;
• zich verplaatsen in een ander;
• hulp vragen en aanbieden;
• feedback geven en ontvangen;
• samenwerken;
• omgaan met teleurstelling;
• conflicten bespreken en herstellen.

Deze vaardigheden ontstaan niet in één les. Ze groeien door herhaling, voorbeeldgedrag en dagelijkse oefening in echte situaties.

Omgaan met conflicten

Conflicten horen bij relaties. Leerlingen hoeven het niet altijd met elkaar eens te zijn en kunnen elkaar soms verkeerd begrijpen.

Binnen burgerschap leren leerlingen dat een conflict niet alleen draait om wie gelijk heeft. Het gaat ook om luisteren, verantwoordelijkheid nemen en zoeken naar een oplossing waarmee mensen verder kunnen.

Bespreek bijvoorbeeld:

• Wat is er precies gebeurd?
• Hoe hebben de betrokkenen de situatie ervaren?
• Welke gevoelens en belangen spelen mee?
• Wat heeft ieder nodig om verder te kunnen?
• Wie kan de eerste stap zetten?
• Hoe kan vertrouwen worden hersteld?

Zo leren leerlingen dat een relatie na een conflict niet vanzelf herstelt, maar dat zij daar zelf aan kunnen bijdragen.

Respect zichtbaar maken op school

Respect groeit door oefening, voorbeeldgedrag en dagelijkse aandacht.

Wil je respect niet alleen bespreken, maar ook zichtbaar maken in de klas en school?

→ Bekijk Respect & omgangsvormen
→ Bekijk Voorbeelden van respect in de klas
→ Bekijk Materialen voor respect op school

Werken aan respect en relaties in de klas

Respect en relatievaardigheden kunnen op verschillende manieren aan bod komen.

Denk bijvoorbeeld aan:

• klassengesprekken over herkenbare situaties;
• verhalen met een dilemma of moraal;
• samenwerkingsopdrachten;
• gesprekken over normen en waarden;
• gezamenlijk respectafspraken maken;
• oefenen met luisteren en perspectief nemen;
• reflecteren op conflicten;
• bespreken hoe gedrag op anderen overkomt.

Verhalen en discussievragen helpen leerlingen om eerst naar een situatie van enige afstand te kijken. Daardoor ontstaat ruimte om verschillende perspectieven te onderzoeken zonder dat leerlingen direct over hun eigen ervaringen hoeven te vertellen.

→ Bekijk Vragen over respect voor in de klas
→ Bekijk Lesmateriaal & werkvormen respect

Materialen voor respect, relaties en burgerschap

Met verhalen, werkvormen en gespreksmateriaal kunnen leerlingen onderzoeken wat respect betekent en hoe relaties worden opgebouwd, beschadigd en hersteld.

Materialen die bij dit thema passen zijn onder andere:

• het discussiepakket Samen leven met respect;
• het digitale werkboek Samen leven met respect;
• het vertelverhaal Het geheim van respect;
• de vertelplaat Het geheim van respect;
• de verhaalposter De drie vormen van respect;
• werkvormen over samenwerken, afspraken en positief gedrag.

Deze materialen kunnen worden ingezet tijdens burgerschapslessen, mentorlessen, groepsvorming en klassengesprekken.

→ Bekijk het digitale Werkboek Samen leven met respect
→ Bekijk alle Materialen voor respect op school ?????????????????

Respect zichtbaar maken op school

Respect groeit door oefening, voorbeeldgedrag en dagelijkse aandacht.

Door waarden, verhalen en afspraken ook zichtbaar te maken in de schoolomgeving, worden leerlingen regelmatig herinnerd aan de manier waarop de school met elkaar wil omgaan.

Dat kan bijvoorbeeld met:

• posters over respect;
• gezamenlijke afspraken;
• een respectmuur;
• verhaalposters;
• buttons en bandjes;
• werk van leerlingen;
• terugkerende gesprekken en activiteiten.

→ Bekijk Respect & omgangsvormen
→ Bekijk Respect zichtbaar maken in de school

Relaties, samenwerken en samenleven

Goede relaties helpen leerlingen om zich veilig en gezien te voelen. Door aandacht te besteden aan luisteren, vertrouwen, samenwerken en begrip ontstaat een sterkere groep.

Deze onderwerpen sluiten nauw aan bij:

→ Bekijk Samenleven in de samenleving
→ Bekijk Sociale veiligheid op school
→ Bekijk Diversiteit & inclusie

Respect in moeilijke situaties

Respect laat zich vaak het duidelijkst zien wanneer iemand hulp, begrip of steun nodig heeft.

Juist tijdens verdriet, verlies, ruzie of tegenslag kunnen aandacht en oprechte betrokkenheid een groot verschil maken. Leerlingen leren dat respect niet alleen zichtbaar is in woorden, maar ook in luisteren, rekening houden met elkaar en aanwezig zijn wanneer iemand het moeilijk heeft.

→ Bekijk Rouw op school

Voor wie?

Deze informatie en materialen zijn geschikt voor:

✔ basisonderwijs (lager onderwijs)
✔ voortgezet onderwijs (secundair onderwijs)
✔ speciaal en voortgezet speciaal onderwijs
✔ mbo
✔ mentorlessen
✔ burgerschapsonderwijs
✔ leerkrachten, docenten, mentoren en schoolteams