Gratis werkvorm: Kijk eens met andere ogen

Zes kijkplaten om vroege signalen van pesten te herkennen en bespreken

Wat zie je precies? Wat dénk je dat er gebeurt? En hoe kun je ontdekken of jouw eerste indruk klopt?

Met de gratis werkvorm Kijk eens met andere ogen leren leerlingen om sociale situaties zorgvuldig te bekijken. Ze oefenen met het verschil tussen waarnemen en interpreteren, stellen respectvolle vragen en denken na over wat zij kunnen doen.

De werkvorm bestaat uit zes herkenbare kijkplaten over groepsgedrag, erbij horen, grenzen, omstanders en het gebruik van mobieltjes. De situaties hebben bewust geen vast verhaal of één juist antwoord.

Voor bovenbouw basisonderwijs/lager onderwijs en onderbouw voortgezet/secundair onderwijs.

De werkvorm in het kort

✔ zes tekstloze kijkplaten in A3-formaat
✔ geschikt voor digibord en print
✔ een korte handleiding voor de leerkracht of docent
✔ inzetbaar met één of meerdere situaties
✔ geschikt voor lessen over pestpreventie, respect en sociale veiligheid
✔ te gebruiken in Nederland en Vlaanderen

De vaste stappen zijn:

KIJK → DENK → VRAAG → DOE

Download de gratis werkvorm

Download eerst de handleiding en gesprekskaart. Daarin vindt u de uitleg van KIJK → DENK → VRAAG → DOE en de vragen die u bij iedere kijkplaat kunt gebruiken.

De zes situaties kunt u daarna afzonderlijk downloaden. De afbeeldingen zijn geschikt voor weergave op het digibord en kunnen ook worden geprint.

Begin met één situatie of combineer meerdere kijkplaten tot een complete les.

De zes kijkplaten

Waarom deze werkvorm?

Pesten begint vaak niet met gedrag dat direct als pesten wordt herkend.

Vaak zijn er eerder al kleine signalen zichtbaar. Een leerling wordt weinig betrokken, een grap voelt niet voor iedereen prettig of iemand lijkt een grens over te gaan. Ook een foto, filmpje of bericht op een mobieltje kan invloed hebben op de sfeer in de groep.

Toch betekent niet iedere ongemakkelijke situatie automatisch dat er sprake is van pesten. Een leerling die alleen staat, wil misschien even rust. Twee leerlingen die lachen, lachen niet noodzakelijk om iemand anders.

Daarom leren leerlingen met deze werkvorm niet om direct een oordeel te geven. Zij leren eerst kijken, daarna verschillende verklaringen overwegen, vragen stellen en pas vervolgens handelen.

Zo kunnen zij gedrag dat mogelijk tot pesten uitgroeit eerder leren herkennen en bespreekbaar maken.

Wat leren leerlingen?

Met Kijk eens met andere ogen oefenen leerlingen om:

• feitelijk te beschrijven wat zij zien;
• waarnemingen en aannames uit elkaar te houden;
• een situatie vanuit verschillende perspectieven te bekijken;
• niet te snel te oordelen;
• respectvolle vragen te stellen;
• grenzen en ongemak eerder op te merken;
• na te denken over de rol van omstanders;
• een kleine, passende actie te kiezen;
• hulp te vragen wanneer dat nodig is.

Wat staat er op de kijkplaten?

De zes kijkplaten tonen alledaagse situaties in en rond de school.

Leerlingen zien bijvoorbeeld jongeren die bij elkaar staan, iemand die wat meer afstand houdt, een situatie die gespannen lijkt of een groep waarin mobieltjes een rol spelen.

Maar wat er precies gebeurt, staat niet vast.

Misschien is er niets aan de hand. Misschien voelt een leerling zich buitengesloten. Misschien wordt er een onschuldige foto gemaakt. Misschien vindt niet iedereen die foto prettig.

Juist doordat de platen geen uitleg of tekst bevatten, moeten leerlingen zorgvuldig kijken en verschillende mogelijkheden onderzoeken.

Zo werkt de werkvorm

Kies één kijkplaat en laat deze ongeveer 45 seconden zien op het digibord. U kunt de afbeelding ook op A3-formaat printen en eventueel lamineren.

Laat de afbeelding daarna verdwijnen of draai de kijkplaat om. Door de plaat niet voortdurend zichtbaar te laten, ontdekken leerlingen ook dat mensen verschillende details onthouden.

Bespreek de situatie vervolgens met de vier vaste stappen.

Stap 1 – KIJK

Wat heb je werkelijk gezien?

Laat leerlingen alleen vertellen wat zij feitelijk hebben waargenomen.

Bijvoorbeeld:

• Ik zag vijf leerlingen.
• Eén leerling stond wat verder weg.
• Twee leerlingen keken naar een mobieltje.
• Iemand had de armen over elkaar.
• Een leerling keek naar de grond.

Nog niet:

• Die leerling werd buitengesloten.
• Ze maakten iemand belachelijk.
• Hij was de baas.
• Zij hoorde er niet bij.

Dat zijn mogelijke verklaringen, maar geen feiten die je met zekerheid uit de afbeelding kunt halen.

Stap 2 – DENK

Wat zou er kunnen gebeuren?

Nu mogen leerlingen vertellen hoe zij de situatie interpreteren.

Vraag vervolgens altijd door:

• Welke andere uitleg is mogelijk?
• Ziet iedereen dezelfde situatie?
• Wat zou de ene leerling kunnen denken?
• Wat zou een andere leerling kunnen voelen?
• Welke informatie missen we nog?

Zo ontdekken leerlingen dat een eerste indruk niet altijd het hele verhaal vertelt.

Stap 3 – VRAAG

Hoe kun je ontdekken wat er werkelijk speelt?

Bespreek welke vraag een leerling zou kunnen stellen zonder direct iets in te vullen.

Bijvoorbeeld:

• “Gaat het goed met je?”
• “Wil je even alleen zijn of zal ik erbij komen?”
• “Vond je dat grapje ook leuk?”
• “Vind je het goed dat die foto wordt gemaakt?”
• “Zal ik met je meegaan?”
• “Wil je dat ik iemand erbij haal?”

Een goede vraag is open, rustig en respectvol.

Stap 4 – DOE

Wat kun jij doen?

Pas nadat leerlingen hebben gekeken, nagedacht en vragen hebben gesteld, bespreken zij wat een passende actie kan zijn.

Dat kan iets kleins zijn:

• naast iemand gaan staan;
• iemand uitnodigen om mee te doen;
• luisteren zonder direct advies te geven;
• laten merken dat je een grap niet prettig vindt;
• vragen of iemand hulp wil;
• een foto of filmpje niet doorsturen;
• samen naar een leerkracht of mentor gaan;
• later nog eens vragen hoe het gaat.

Leerlingen hoeven een situatie niet alleen op te lossen. Hulp vragen is ook handelen.

Er is niet één juist antwoord

Kijk eens met andere ogen is geen toets en de afbeeldingen zijn geen zoekplaatjes met één verborgen oplossing.

Het doel is niet om te raden wat er “echt” gebeurt.

Het doel is dat leerlingen leren om:

• aandachtig te kijken;
• verschillende verklaringen toe te laten;
• naar elkaar te luisteren;
• gevoelens en grenzen serieus te nemen;
• niet direct te beschuldigen;
• bewust te handelen wanneer iemand mogelijk hulp nodig heeft.

Dezelfde afbeelding kan daardoor in verschillende groepen tot heel andere gesprekken leiden.

Tips voor de leerkracht of docent

• Geef leerlingen eerst individueel enkele seconden bedenktijd.
• Schrijf waarnemingen en interpretaties in twee afzonderlijke kolommen.
• Vraag regelmatig: “Heb je dat gezien of denk je dat?”
• Laat meerdere mogelijke verklaringen naast elkaar bestaan.
• Voorkom dat leerlingen klasgenoten aanwijzen of bestaande situaties publiekelijk gaan bespreken.
• Dwing leerlingen niet om persoonlijke ervaringen te delen.
• Benoem dat grenzen en gevoelens per persoon kunnen verschillen.
• Komt tijdens het gesprek een werkelijke pestsituatie naar voren? Bespreek die dan afzonderlijk en volg de afspraken van de school.

Wanneer kunt u de werkvorm gebruiken?

De kijkplaten zijn onder andere inzetbaar:

• tijdens de Gouden of Zilveren Weken;
• in een mentor- of burgerschapsles;
• bij lessen over respect en omgangsvormen;
• tijdens de Week Tegen Pesten;
• bij gesprekken over groepsvorming;
• bij het bespreken van omstanders;
• bij lessen over grenzen, foto’s en mobieltjes;
• wanneer de sfeer in een groep extra aandacht nodig heeft.

U kunt één situatie gebruiken als korte gespreksstarter of meerdere platen combineren tot een complete les.

Klaar om te beginnen?

Download de handleiding en kies één of meerdere situaties. U kunt de werkvorm direct gebruiken op het digibord of de kijkplaten printen voor gebruik in de klas.

Voor wie is de werkvorm geschikt?

De werkvorm is ontwikkeld voor:

• bovenbouw basisonderwijs;
• bovenbouw lager onderwijs;
• onderbouw voortgezet onderwijs;
• onderbouw secundair onderwijs;
• mentorlessen;
• burgerschapsonderwijs;
• lessen over groepsvorming en sociale veiligheid.

Ook binnen een schoolteam kunnen de kijkplaten worden gebruikt om te bespreken hoe verschillend volwassenen dezelfde situatie kunnen waarnemen.

Klaar om te beginnen?

Download de handleiding en kies één of meerdere situaties. U kunt de werkvorm direct gebruiken op het digibord of de kijkplaten printen voor gebruik in de klas.

Eerst meer lezen over de achterliggende gedachte?

De werkvorm is onderdeel van het bredere thema Kijk eens met andere ogen.

Binnen dit thema staat niet alleen centraal wat scholen kunnen doen wanneer er al sprake is van pesten, maar vooral hoe leerlingen en leerkrachten eerder kunnen leren kijken naar respect, grenzen, groepsnormen en erbij horen.

→ Bekijk Kijk eens met andere ogen